مجلات علمی پژوهشی آفت دانشگاه‌ها هستند
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی «تهران پرس»؛ «ایران‌ما»، سرزمین خردمندان و دانشوران، سرزمین دانایان و صاحب نظران، در سالی که گذشت، روزهای پرفراز و نشیبی را گذراند، ایران زمین که خاستگاه فرهنگ و جایگاه فرهیختگان است، این روزها سرزمینی پر از سوال است که می‌خواهیم در جست‌وجوی پاسخی فرهنگی برای این سوالات، از ایران و روزگارانی که بر این سرزمین گذشته است با خردمندان گفت‌وگو کنیم و راهی برای بهتر شدن احوال امروز ایران بیابیم.
سیدعلی آل‌داوود، پژوهشگر تاریخ، ادبیات و حقوق و عضو شورای عالی علمی دایره المعارف بزرگ اسلامی، از تجربه چند دهه فعالیت در عرصه پژوهش و نشر فرهنگ سخن گفت، وی در بخش نخست این گفت‌وگو با اشاره به اهمیت مطالعه تاریخ برای ایرانیان گفت: هر که می‌خواهد جامعه و امروز خود را بهتر بشناسد، باید تاریخ سرزمین خود را بخواند، تاریخ برای ارائه راهنمایی درست و راهگشایی نسل جوان بسیار مهم است و برای شناخت سرشت ایران زمین نیز، باید تاریخ آن را بشناسیم.
نسبت فضای علمی مجله «یغما» را با «ایرانشهر امروز» چیست؟ آیا قرار است «ایرانشهر امروز» نیز محفلی برای استادان و دانشمندان حوزه فرهنگ ایران باشد؟
«ایرانشهر امروز» در سال ۹۵، یعنی حدود هشت سال پیش، انتشار خود را آغاز کرد. آن زمان شورایی به‌اصطلاح علمی داشتیم که فتح‌الله مجتبایی، صادق سجادی و مرحوم جواد طباطبایی از اعضای آن بودند. قرار بود عده‌ای مجله را منتشر کنند و همه آنها به اتفاق پیشنهاد کردند که به دلیل تجربه‌ای که داشتم، سردبیری مجله را بر عهده بگیرم.
ما در «ایرانشهر امروز» تلاش کردیم ساختار متفاوتی از «یغما» داشته باشیم. در «یغما» افراد مختلفی مقاله می‌نوشتند و فضای بازتری برای انتشار مطالب وجود داشت اما ما سعی کردیم هیئت علمی محدودتر و شناخته‌شده‌تری داشته باشیم. به همین دلیل، مقالاتی که به دستمان می‌رسید، برای اظهارنظر به یک یا دو نفر از اعضای هیئت علمی ارجاع داده می‌شد. در بررسی مقالات نیز سخت‌گیری بیشتری نسبت به گذشته اعمال می‌کردیم تا مطالب منتشرشده در سطح درجه‌یک باشند.
ما در «ایرانشهر امروز» تلاش کردیم ساختار متفاوتی از «یغما» داشته باشیم.
پس از مدتی، یکی دو نفر از اعضای هیئت علمی از همکاری کناره‌گیری کردند و ما افراد دیگری را جایگزین کردیم. مرحوم آذرتاش آذرنوش و استاد علی بلوکباشی به جمع مشاوران علمی مجله پیوستند. مجله در آن دوره دو سال منتشر شد؛ ابتدا به‌صورت فصلنامه، هشت شماره از آن انتشار یافت. مقالات مختلفی از نقاط گوناگون به دستمان می‌رسید. مجله نشریه‌ای سنگین بود و انعکاس خوبی در داخل و خارج از کشور داشت. تعدادی از نویسندگان، ایران‌شناسان و ادیبان خارج از کشور نیز برای آن مقاله می‌فرستادند، متأسفانه پس از دو سال، تشکیلاتی که مجله در چارچوب آن منتشر می‌شد، تقریباً از میان رفت و امکان ادامه انتشار فراهم نبود. به همین دلیل، مجله متوقف شد تا امسال که دوباره ترتیبات آن فراهم شد و تصمیم گرفتیم انتشار آن را از سر بگیریم.
به طور معمول راه‌اندازی دوباره یک مجله تازه، گرفتاری‌ها و دشواری‌های بیشتری دارد. ما فصلنامه هستیم و زمانی که کارها را آغاز کردیم، فصل بهار تمام شده بود، در حالی که هنوز مقاله‌ای برای انتشار در مجله آماده نکرده بودیم. به همین دلیل تصمیم گرفتیم شماره نخست را به‌صورت مشترک برای دو فصل بهار و تابستان منتشر کنیم، این شماره مربوط به بهار و تابستان ۲۰۲۱ بود و تعداد صفحات آن نیز به ۲۵۰ صفحه رسید.
من اعتقادی به تعداد زیاد صفحات مجله ندارم، زیرا افرادی که مجله را تهیه می‌کنند، فرصت کافی برای خواندن مطالب طولانی ندارند. مجله ما در هر فصل معمولاً ۱۲۰ تا ۱۵۰ صفحه خواهد داشت. این شماره استثنا است و به همین دلیل مفصل‌تر شده است. در ادامه نیز حجم مجله را در حدود ۱۵۰ صفحه و حداکثر ۱۷۰ صفحه در نظر گرفته‌ایم. امیدواریم شماره سوم، که شماره پاییز امسال خواهد بود، زودتر منتشر شود.
هیئت مشاوران علمی ما نیز به دلیل درگذشت یکی دو نفر از اعضا، از جمله مرحومان آذرتاش آذرنوش و جواد طباطبایی، تا اندازه‌ای تغییر کرده است. علی بلوکباشی و فتح‌الله مجتبایی از اعضای پیشین هیأت هستند. روزبه زرین‌کوب، صادق سجادی و علی بهرامیان نیز به مجموعه اضافه شده‌اند. بهرامیان معاون علمی مجله و عضو هیأت علمی هستند.
حسن انصاری نیز که استاد دانشگاه در آمریکاست، به جمع مشاوران علمی پیوسته است، ایشان از همکاران سابق وزارت معارف بوده و مقالات زیادی در مجلات نوشته‌اند، به حوزه اسلام‌شناسی نیز علاقه‌مند است و قرار است مقالات بیشتری در این زمینه را بررسی کنند یا خودشان بنویسند و برای ما بفرستند.
امیدواریم این بار مجله تداوم بیشتری پیدا کند
ما هم امیدواریم بتوانیم مجله را مرتب منتشر کنیم. همین یک شماره‌ای هم که تاکنون منتشر شده، با وجود آنکه توزیع محدودی داشته، موجب شده تعدادی از نویسندگان پیشنهاد مقاله بدهند و برای همکاری اعلام آمادگی کنند. همین حالا، در فاصله همین چند روز، هفت یا هشت مقاله بسیار خوب به دست ما رسیده است. امیدواریم دیگر برای تأمین مقاله معطل نمانیم و مشکلات مربوط به امور چاپ و انتشار نیز برطرف شود.
نکته‌ای که در سخنرانی رونمایی مجله هم به آن اشاره کردم، این بود که در گذشته فرایند انتشار مجله، از زمانی که مقاله به دست ما می‌رسید تا زمان چاپ آن، بسیار کوتاه‌تر بود. البته آن زمان فن چاپ به اندازه امروز پیشرفت نکرده بود. امروزه صنعت چاپ پیشرفت زیادی کرده است، اما در گذشته حروف‌چینی بیشتر به‌صورت دستی و با حروف سربی انجام می‌شد؛ حروف را با دست می‌چیدند و کارها به این شکل پیش می‌رفت.
واقعیت این است که در مجله «یغما»، زمانی که مقاله‌ای به دستمان می‌رسید، یکی از ویراستاران آن را ویرایش می‌کرد و بعد ما با یک نفر در چاپخانه طرف بودیم. این فرد حروف‌نگار بود و حدود ۵۰ صفحه را حروف‌چینی می‌کرد. همان شخص غلط‌گیری را نیز انجام می‌داد و بعد صفحه‌آرایی مختصری صورت می‌گرفت. کار پیچیده‌ای نبود و صفحات را با همان حروف دستی مرتب می‌کرد. عکس‌هایی را هم که در اختیارش می‌گذاشتیم، به‌صورت کلیشه آماده می‌کرد و بر اساس سفارش ما در جای مشخصی قرار می‌داد، نظارت بر چاپ نیز بر عهده خودش بود. به همین دلیل، خیلی راحت می‌توانستیم مجله را در مدت حدود ۲۰ روز چاپ کنیم اما امروز مراحل مختلفی وجود دارد؛ از صف‌آرایی و گرافیک گرفته تا نمونه‌خوانی، هر کدام از این کارها را فردی جداگانه انجام می‌دهد و همین موضوع زمان بیشتری می‌گیرد. البته در نهایت مجله شکیل‌تر و تمیزتر و با تشریفات بیشتری منتشر می‌شود.
به نظر شما نظام آموزشی ما چه کمکی به مطالعات تاریخی و ادبی کرده است؟ آیا توانسته روند درستی برای آموزش خواندن و دریافت فلسفه از ادبیات و مطالعه منابع دست‌اول تاریخی فراهم کند؟
اطلاع دقیقی از نظام آموزشی فعلی ندارم اما آنچه می‌شنوم این است که کتاب‌های درسی تا حد زیادی گزینشی شده‌اند؛ یعنی سلیقه خاصی در تألیف آنها اعمال می‌شود و افرادی که تنها صاحب یک سلیقه هستند، کتاب‌های درسی را می‌نویسند.
از گذشته، زمانی که تألیف کتاب‌های درسی آغاز شد، افراد برجسته‌ای این کار را برعهده داشتند. این افراد اشراف کاملی به فرهنگ و عصر خود داشتند. برای مثال، نخستین کتاب دبستانی که در دوره رضا پهلوی برای سال اول ابتدایی نوشته شد، تألیف مخبرالسلطنه هدایت بود. او مورخ و تاریخ‌نویسی بزرگ و در آن زمان رئیس‌الوزرا بود، اما در اوقات فراغتش کتاب درسی سال اول دبستان می‌نوشت. این موضوع اهمیت داشت، زیرا تألیف کتاب درسی به شخصیتی سپرده شده بود که هم از نظر سیاسی جایگاه برجسته‌ای داشت و هم تاریخ‌دان بود و چندین کتاب تاریخی و ادبی نوشته بود.
وزارت علوم باید برنامه مقالات و مجلات علمی‌پژوهشی را به‌کلی از نظام تصمیم‌گیری خود خارج کند
در دوره‌های بعد نیز افرادی مانند ملک‌الشعرای بهار، عبدالعظیم قریب و پرویز ناتل خانلری کتاب‌های درسی نوشتند. اینها در زمان خود شخصیت‌های مهم و اثرگذاری بودند. همچنین کتاب‌های درسی تاریخ را مورخان برجسته‌ای تألیف می‌کردند و مسائل سیاسی در آنها اعمال نمی‌شد اما اکنون آنچه می‌شنوم این است که فقط یک نوع سلیقه در کتاب‌های درسی اعمال می‌شود؛ به‌ویژه در درس تاریخ که اهمیت زیادی دارد. البته نمی‌دانم این وضعیت تا چه اندازه می‌تواند مفید باشد.
در مقاطع بالاتر و به‌ویژه دانشگاه‌ها، وضعیت آموزش و سطح دانش دانشجویان را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
درباره رشته‌های علوم نظری، فنی و پزشکی اطلاع دقیقی ندارم، اما در رشته‌های علوم انسانی و اجتماعی، سطح تحصیل در دانشگاه‌ها بسیار تنزل کرده است؛ هم در میان استادانی که تدریس می‌کنند و هم در میان دانشجویانی که درس می‌خوانند. به نظر من، در این موضوع جای هیچ شکی باقی نمانده است.
تعداد دانشگاه‌ها بسیار زیاد شده است. بسیاری از دانشگاه‌ها، به‌ویژه دانشگاه‌های آزاد در شهرستان‌ها و حتی روستاها، به نظر من فایده‌ای برای گسترش علم ندارند زیرا اساساً استاد ندارند. در یک شهرستان دورافتاده یا روستایی که استاد متخصصی برای تدریس وجود ندارد، چگونه می‌توان دانشجو پرورش داد؟ در نتیجه، کسانی که در چنین مراکزی تحصیل می‌کنند، دانش کافی به دست نمی‌آورند. حتی در شهرهای بزرگ نیز به دلیل کثرت دانشگاه‌ها، به تعداد کافی استاد وجود ندارد. برخی از استادانی هم که تازه وارد عرصه تدریس شده‌اند، خودشان آموزش کافی ندیده‌اند.
برخی از استادانی هم که تازه وارد عرصه تدریس شده‌اند، خودشان آموزش کافی ندیده‌اند.
البته همیشه استثناهایی وجود دارد؛ هم در میان دانشجویان و هم در میان استادان. در دانشگاه‌های مختلف، حتی در شعب گوناگون دانشگاه آزاد، دانشجویان شایسته و خوش‌فکری دیده می‌شوند. به نظر من، این افراد بیشتر کسانی هستند که خودشان مطالعه و کار کرده‌اند. استادان ارجمندی هم وجود دارند که کتاب‌های مفید و مقالات خوبی نوشته‌اند اما تعدادشان اندک است. پیداست که این موفقیت‌ها بیشتر حاصل استعداد و علاقه شخصی آنهاست.
در روزهای گذشته، چند تن از استادان دانشکده‌های ادبیات به آنجا آمده بودند و درباره موضوعی تحقیق می‌کردند که به نظر من بسیار عمیق بود. تعجب کردم که چنین موضوع تاریخی و ادبی تازه‌ای را انتخاب کرده‌اند و با این عمق به آن پرداخته‌اند. موضوعاتی بود که پیش از آن کسی سراغشان نرفته بود. این اتفاق خوشحال‌کننده‌ای است اما به نظر من این افراد بیشتر خودشان رشد کرده‌اند و محصولی نیستند که دانشگاه به‌طور معمول باید تربیت کند. در مجموع، از دانشگاه‌ها در این رشته‌ها آن محصولی که باید به دست بیاید، حاصل نمی‌شود. بعضی رساله‌هایی که دیده‌ام بسیار سطحی هستند و تحقیق کافی روی آنها انجام نشده است.
یکی از مشکلات جدی دانشگاه‌ها، نظام امتیازدهی از طریق انتشار مقاله در مجلات علمی‌پژوهشی است. به نظر من، این شیوه برای دانشگاه‌ها سم است. وزارت علوم سال‌هاست این نظام را ایجاد کرده و حاضر نیست از آن دست بردارد. اگر به مقالات منتشرشده در مجلات علمی‌پژوهشی نگاه کنید، می‌بینید بسیاری از آنها با نام دو، سه یا چهار نفر منتشر شده‌اند؛ در حالی که ممکن است فقط یک نفر مقاله را نوشته باشد و نام استاد یا افراد دیگر نیز در کنار او آمده باشد. گاهی استادانی که نامشان در صدر مقاله قرار گرفته، حتی یک بار هم مقاله را نخوانده‌اند، اما برای دریافت امتیاز دانشگاهی، نامشان در آن درج شده است. این شیوه لطمه زیادی به دانشگاه می‌زند.
در مجموع، از دانشگاه‌ها در این رشته‌ها آن محصولی که باید به دست بیاید، حاصل نمی‌شود
در گذشته استادان راهنما، مانند فرزند ملک‌الشعرای بهار یا فروزانفر، سال‌های متمادی روی رساله و پایان‌نامه دانشجویان کار می‌کردند، نه استاد بابت این کار امتیاز مادی خاصی دریافت می‌کرد و نه دانشجو از این طریق امتیاز مادی به دست می‌آورد. در نتیجه، آثاری که از زیر دست این استادان بیرون می‌آمد، جدی و حاصل کار علمی واقعی بود اما اکنون همه‌چیز فرمول‌بندی شده است. تا جایی که من اطلاع دارم، دانشجوی دکتری برای گرفتن مدرک باید حتماً مقاله منتشر کند. ممکن است دانشجویی بسیار جدی و اهل تحقیق باشد اما با هیچ مجله‌ای آشنایی نداشته باشد. در چنین شرایطی مجبور می‌شود به این و آن متوسل شود و از آنها بخواهد مقاله‌اش را چاپ کنند تا بتواند از رساله خود دفاع کند. این وضعیت در شأن دانشگاه‌ها و وزارت علوم ما نیست.
به نظر من، وزارت علوم باید برنامه مقالات و مجلات علمی‌پژوهشی را به‌کلی از نظام تصمیم‌گیری خود خارج کند، اینکه استاد یا دانشجو برای ارتقای رتبه و رسیدن به مرتبه دانشیاری و استادی حتماً باید تعداد مشخصی مقاله در مجلات علمی‌پژوهشی داشته باشد. اکنون استادانی را می‌بینیم که در آستانه بازنشستگی با همان رتبه استادیاری بازنشسته شده‌اند، در حالی که شخصیت‌های علمی ارزشمندی بوده‌اند، مقالات بسیار خوبی نوشته‌اند و کتاب‌های زیادی دارند. چرا این افراد با وجود این آثار، در همان رتبه استادیاری باقی مانده‌اند؟ شاید مقاله علمی‌پژوهشی موردنظر را ننوشته‌اند، دنبال آن نبوده‌اند یا امکان انتشار چنین مقاله‌ای برایشان فراهم نشده است. این شیوه لطمه بزرگی به نظام آموزش عالی کشور زده و در آینده نیز آسیب بیشتری وارد خواهد کرد؛ مگر اینکه مسئولان وزارت علوم به فکر جمع کردن این بساط باشند.
انتهای خبر/
منبع: ایرنا