وقتی بازدارندگی هوشمند باشد

به گزارش پایگاه خبری تحلیلی «تهران پرس»؛ در ششمین شماره فصلنامه «کیان ایران» به چند ویژگی‌های یک بازدارندگی هوشمند و کارآمد اشاره شده که با توجه به اهمیت اصل بازدارندگی بویژه در میانه جنگ سوم تحمیلی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران به آن اشاره می‌شود:

بازدارندگی وقتی واقعی می‌شود که دشمن نداند دقیقاً از کجا ضربه میخورد. در فضای پساجنگ، اولین اشتباهی که می‌تواند یک کشور را دوباره وارد چرخۀ درگیری کند، اتکا به پاسخ‌های پیش‌بینی شدنی است؛ همان چیزی که طرف مقابل برایش برنامه‌ریزی کرده است. اگر قرار باشد در مواجهۀ بعدی با ایالات متحده امریکا یا اسرائیل، صرفاً همان الگوی «حمله در برابر حمله» تکرار شود، نتیجه چیزی جز تکرار هزینه‌ها نخواهد بود. بازدارندگی واقعی، جایی شروع می‌شود که طرف مقابل دیگر نتواند رفتار ما را مدل سازی کند.

اگر بخواهیم بدون تعارف حرف بزنیم، مشکل اصلی در بسیاری از دکترین‌های دفاعی منطقه این است که بیش از حد، پیش‌بینی شدنی هستند و می‌توان آنها را درک کرد؛ یعنی طرف مقابل قبل ازاینکه حتی ماشه را بکشد، تقریباً می‌داند واکنش چه خواهد بود، از کجا خواهد آمد، با چه شدتی و در چه بازۀ زمانی‌ای. این یعنی نیمی از جنگ را از قبل باخته‌اید.

بازدارندگی هوشمند دقیقاً از همین جا شروع می‌شود: از شکستن این الگو؛ از اینکه دشمن دیگر نتواند با اطمینان بگوید: «اگر این کار را بکنم، آنها آن کار را خواهند کرد.» وقتی این اطمینان از بین برود، محاسبۀ هزینه _ فایده به هم می‌ریزد و جنگ دقیقاً همان جایی شکست می‌خورد که محاسبۀ غلط شکل بگیرد.

در مدل کلاسیک، بازدارندگی یعنی داشتن قدرت کافی برای پاسخ دادن. در مدل مدرن، بازدارندگی یعنی ایجاد قطعیت نداشتن؛ یعنی حتی اگر قدرت‌تان کمتر هم باشد، بتوانید طرف مقابل را در وضعیت تردید نگه دارید. تردید، از ترس هم خطرناک‌تر است؛ چون ترس ممکن است مدیریت شود، اما تردید، تصمیم گیری را فلج می‌کند. ایران در مواجهه با بازیگری مثل آمریکا، که سالهاست روی تحلیل رفتار رقبا سرمایه گذاری کرده است، اگر الگوی رفتاری شما ثابت باشد، عملاً دارید برایش کار می‌کنید؛ یعنی هربار که واکنش شما تکراری باشد، مدل‌های پیش‌بینی آنها دقیق‌تر می‌شود. نتیجه؟ دفعۀ بعد، حمله شان دقیق‌تر، هدفمندتر و کم هزینه‌تر خواهد بود.

پس سؤال اصلی این نیست که «چقدر میتوانید پاسخ بدهید»؛ این است که «چقدر می‌توانید پیش‌بینی نشدنی باشید».

ویژگی‌های بازدارندگی هوشمند

۱- سیستمی بودن

بازدارندگی هوشمند، یک سیستم است، نه یک واکنش؛ سیستمی که این ویژگی‌های کلیدی را دارد: اول، تنوع در ابزار؛ یعنی پاسخ فقط نظامی نیست و ممکن است ترکیبی از فشار اقتصادی، عملیات سایبری، اقدامات اطلاعاتی و در نهایت اقدام محدود نظامی باشد. این تنوع سبب می‌شود که طرف مقابل نتواند سناریوی مشخصی برای واکنش تعریف کند.

۲- زمانبندی غیرخطی

دومین ویژگی، زمان‌بندی غیرخطی است. یکی از بزر گترین اشتبا هها این است که پاسخ را بلافاصله و در همان بازۀ زمانی بدهید که دشمن انتظار دارد. این کار، ممکن است در افکار عمومی، «قاطع» به نظر برسد، اما از نظر راهبردی، کاملاً پیش‌بینی شدنی است؛ درحالی که اگر پاسخ با تأخیر، در زمان متفاوت و حتی در وضعیت غیرمرتبط ظاهری انجام شود، اثرش چند برابر می‌شود.

۳- سطح بندی پاسخ

سومین ویژگی، سطح بندی پاسخ است؛ یعنی همۀ واکنش‌ها در یک سطح اتفاق نیفتند. گاهی پاسخ باید محدود، گاهی گسترده، و گاهی اصلاً نامرئی باشد. این تغییر سطح، سبب می‌شود که دشمن نتواند الگوی ثابتی استخراج کند.

در جنگ اخیر، یکی از نکاتی که به وضوح دیده شد، تلاش طرف مقابل برای کشاندن ایران به الگویی مشخص بود؛ الگویی که در آن، هر حمله با پاسخی مستقیم و اندازه گیری شدنی همراه باشد. این دقیقاً همان چیزی است که بازدارندگی را تضعیف می‌کند؛ چون وقتی پاسخ را بتوان اندازه گیری کرد، مدیریت هم می‌توان کرد.

اما اگر پاسخ، چندلایه و پیش‌بینی نشدنی باشد، معادله عوض می‌شود. در چنین وضعیتی، حتی اقدامی کوچک می‌تواند اثر روانی بزرگی داشته باشد؛ چون طرف مقابل نمی‌داند آیا این فقط اقدامی محدود است یا شروع زنجیره‌ای از واکنش.

۴- مدیریت ادراک

چهارمین ویژگی، مدیریت ادراک است. بازدارندگی فقط در میدان واقعی اتفاق نمی‌افتد؛ در ذهن طرف مقابل هم شکل می‌گیرد؛ یعنی اگر بتوانید این تصور را ایجاد کنید که پاسخ‌هایتان خارج از الگوی پیش بینی شدنی است، حتی بدون اقدام واقعی هم می‌توانید هزینه ایجاد کنید. در اینجا، رسانه و جنگ روایت‌ها نقش کلیدی می‌یابند؛ نه به عنوان ابزاری تبلیغاتی، بلکه به عنوان بخشی از دکترین بازدارندگی. وقتی روایت‌ها به درستی مدیریت شوند، می‌توانند سطحی از ابهام ایجاد کنند که تصمیم گیری را برای طرف مقابل سخت‌تر کند.

۵-انعطاف پذیری ساختاری

پنجمین ویژگی ابعاد مهم بازدارندگی هوشمند، انعطاف پذیری ساختاری است. سیستم تصمیم گیری و اجرا باید به گونه‌ای باشند که بتوانند سریع خودشان را با وضع جدید تطبیق دهند. اگر ساختار‌ها خشک و کند باشند، حتی بهترین ایده‌ها نیز در اجرا بی اثر می‌شوند. درمقابل، ساختاری که بتواند سریع تصمیم بگیرد، مسیر را تغییر دهد و ابزار مناسب را انتخاب کند، عملاً مزیتی راهبردی ایجاد می‌کند. این همان چیزی است که بسیاری از ارتش‌های کلاسیک در آن ضعف دارند، اما بازیگران چابک‌تر از آن استفاده می‌کنند.

۶- بازی بلند مدت

در نهایت، بازدارندگی هوشمند، بازی بلندمدتی است و با یک اقدام یا یک عملیات به دست نمی‌آید؛ بلکه به تداوم، هماهنگی و مهم‌تر از همه، درک درست از طرف مقابل نیاز دارد.

اگر بخواهیم ساده جمع بندی کنیم، می‌توانیم بگوییم که بازدارندگی واقعی زمانی شکل می‌گیرد که دشمن در سه چیز دچار تردید شود: نیت، توان و زمان واکنش شما. اگر هر سه برایش پیش‌بینی شدنی باشد، بازدارندگی عملاً وجود ندارد؛ اما اگر حتی یکی از اینها مبهم باشد، معادله به هم می‌ریزد.

در دنیای امروز، جنگ‌ها کمتر با شلیک اول و بیشتر با محاسبۀ اول شروع می‌شوند. کشوری که بتواند این محاسبه را مختل کند، حتی بدون شلیک، یک قدم جلوتر است و این دقیقاً همان جایی است که بازدارندگی از یک شعار، به یک ابزار واقعی قدرت تبدیل می‌شود.

منبع:

کیان ایران؛ فصلنامه تخصصی دفاع مقدس و مطالعات نظامی و راهبردی (شماره۶)، تابستان ۱۴۰۵، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس و مجاهدت‌های سپاه، صص۲۳۳،۲۳۴،۲۳۵

انتهای خبر/

منبع: ایسنا