خواندن در فرهنگ قرآنی، با فهم و تدبر معنا پیدا می‌کند
به گزارش تهران پرس به نقل از اداره‌کل روابط عمومی و امور بین‌الملل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، آیین تجدید میثاق مسئولان فرهنگی، دست‌اندرکاران هفته کتاب، کتابداران و کارکنان نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور با آرمان‌های بنیانگذار کبیر انقلاب اسلامی، سه‌شنبه ۱۹ آبان ۱۴۰۵، با حضور آزاده نظربلند؛ دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، حجت‌الاسلام والمسلمین محمدعلی مهدوی‌راد؛ دبیر علمی جایزه کتاب سال و عضو هیئت امنای نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، ابراهیم حیدری؛ مدیرعامل خانه کتاب و ادبیات ایران و دبیر سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، ناصرافشار پور، رئیس اداره کتاب وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ایوب دهقانکار؛ مشاور علمی، فرهنگی و مدیریتی معاونت فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، جمعی از مدیران ارشد نهاد و کتابداران، در حرم مطهر امام خمینی (ره) برگزار شد.
حجت‌الاسلام والمسلمین مهدوی‌راد، عضو هیئت امنای نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، ضمن تبریک آغاز هفته کتاب، مبحث کتاب و فهم کتاب را در حقیقت همان «قرائت توأم با فهم و نگاه ژرف» به میراث مکتوب الهی دانست.
وی با اشاره به شش آیه نخست سوره مبارکه «علق» گفت: برخلاف آنچه بسیاری از قرآن‌پژوهان، مورخان و مفسران مطرح کرده‌اند، این آیات جزو آیات آغازین وحی بر پیامبر اکرم (ص) هستند. در این زمینه، نکته‌ای ظریف و قابل تأمل وجود دارد که شنیدن آن برای اهالی کتاب و پژوهش خالی از لطف نیست. بر اساس روایات، نخستین آیه نازل‌شده بر پیامبر گرامی اسلام (ص)، «بسم‌الله الرحمن الرحیم» بود. هرچند در برخی روایات منسوب به امیرالمؤمنین علی (ع)، حضرت رضا (ع)، امام صادق (ع) و شماری از اصحاب همچون ابن‌عباس آمده است که خداوند هیچ پیامبری را مبعوث نکرد، مگر آنکه بعثت خود را با «بسم‌الله الرحمن الرحیم» یا تعابیری مشابه آغاز کرده باشد، در روایت دیگری نخستین فرمان الهی با عبارت «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ» بیان شده است. این موضوع نشان می‌دهد که مقصود از امر به خواندن (اقرأ)، صرفاً خواندن ظاهری نیست، بلکه خواندنی همراه با فهم، تدبر و تأمل در ابعاد و لایه‌های مختلف معناست.
عضو هیئت امنای نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور افزود: در برخی روایات آمده است که جبرئیل تمام هستی را پیش چشم پیامبر (ص) قرار داد. در همین ارتباط، حضرت امام خمینی (ره) در تفسیر خود به نکته‌ای ظریف اشاره می‌کنند؛ اینکه خداوند هرگاه از موضوع، پدیده یا حقیقتی با عظمت ویژه سخن می‌گوید، سوگند به ذات اقدس خویش را مطرح می‌کند؛ نکته‌ای که در تعبیر «بِسْمِ رَبِّکَ» نیز قابل تأمل است.
این قرآن‌پژوه بیان کرد: در دومین سخنرانی امام خمینی در قم، پس از بازگشت و حضور در فیضیه، ایشان ذیل آیه شریفه «وَرَبُّکَ الْأَکْرَمُ» نکات بسیار نابی را مطرح فرمودند. از آنجا که مقام نبوت بسیار خطیر و سترگ است و تمسک به نبوت و قرآن به‌عنوان «زیست‌نامه زندگی بشر» اهمیتی بنیادین دارد، خداوند «رب» را مستقیما به ذات خویش نسبت می‌دهد («وَرَبُّکَ»). هر جا که کلمه «رب» با اضافه به ضمیر متکلم یا ذات الهی مطرح می‌شود، مانند «رَبِّنا»، نشان‌دهنده عظمت و برجستگی آن موضوع است.
وی ادامه داد: در آیه شریفه «اقْرَأْ وَرَبُّکَ الْأَکْرَمُ»، واژه «اکرم» نیز لطافت خاصی دارد که اهل تحقیق و پژوهش باید به آن توجه کنند. دوستان ما، از جمله مرحوم محمد شریعتی، با تکیه بر واژه «اکرم»، نکات لطیفی را درباره علم مطرح کرده‌اند.
مهدوی‌راد افزود: در ادامه این سوره مبارکه، به آیه «ن وَالْقَلَمِ وَمَا یَسْطُرُونَ» می‌رسیم. پیرامون حروف مقطعه، نظرات فراوانی ابراز شده که جای خود محفوظ است، اما «قلم» در این سیاق خصوصیتی دارد که بلافاصله با وقایع و حقایق پیوند می‌خورد؛ سوگند به قلم و آنچه می‌نگارد.
دبیرعلمی چهل و پنجمین جایزه کتاب سال، در ادامه سخنان خود با اشاره به جایگاه بانوان در عرصه قرآن‌پژوهی، گفت: در اینجا شایسته است به شخصیت علمی مرحوم «عایشه عبدالرحمن»، بانوی فاضل و اندیشمند مصری که با نام «بنت‌الشاطی» شناخته می‌شود، اشاره کنم. از منظر تاریخی، نکته قابل تأمل آن است که در سنت اسلامی، از قرن نخست هجری به بعد، زنان محدث بسیاری حضور داشته‌اند؛ به‌گونه‌ای که حضرت زینب کبری (س) نیز به فرمان پدر بزرگوارشان، در کوفه برای بانوان جلسات تفسیر قرآن برگزار می‌کردند. با این‌حال، تا دوران معاصر، حضور بانوانی که به تفسیر جامع تمام قرآن پرداخته باشند، در میان مفسران کلاسیک چندان پررنگ نبوده است.
وی افزود: خوشبختانه در دوران معاصر، به برکت انقلاب اسلامی و ظرفیت‌های علمی و فرهنگی که برای ایران فراهم آورده است، شاهد ظهور قرآن‌پژوهان و بانوان برجسته‌ای در عرصه مطالعات تفسیری هستیم که نمونه‌های مشابه آنان حتی در جهان اهل سنت نیز کمتر دیده می‌شود. در این میان، مرحوم بنت‌الشاطی از چهره‌های پیشگام در جهان اهل سنت به شمار می‌رود؛ بانویی نوآور که در حوزه‌های مختلف مطالعات قرآنی، از جمله تحلیل سوگندهای قرآن، دیدگاه‌ها و آرای تازه‌ای مطرح کرده است.
عضو هیئت امنای نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور اظهار کرد: آیت‌الله العظمی سبحانی (دامت برکاته)، با کمال احترام به مقام علم، همواره این ابتکار بنت‌الشاطی را ستوده‌اند. در ادبیات عربی و علم معانی، هر قسم دارای سه رکن است: «مقسم»، «مقسم‌به» و «مقسم‌علیه». وقتی خداوند متعال در قرآن قسم یاد می‌کند، مقسم‌به و مقسم‌علیه با یکدیگر ارتباط ارگانیک و دقیقی دارند. برای نمونه، در آیه «وَالْعَصْرِ ٭ إِنَّ الْإِنسَانَ لَفِی خُسْرٍ»، قسم به «عصر» (زمان مطلق و مصادیق آن) یاد شده است؛ زیرا تقویم وجودی انسان و خسارت او در ظرف زمان معنا می‌یابد.
این قرآن‌پژوه ادامه داد: بشریت در طول تاریخ، برای استوارسازی مدعای حیات خود به امور مختلفی سوگند خورده است؛ عرب جاهلی به یال اسب یا ابروی معشوق قسم می‌خورد، اما قرآن کریم اصل ساختار سوگند و عملیات قسم را تعالی بخشیده و به آن عظمت مضاعف، عطا کرده است. یکی از همین موارد، سوگند به قلم است: «ای پیامبر! تو نسبت به نعمتی که به تو ارزانی داشته‌ام، مجنون و گمراه نیستی؛ بلکه از خلق عظیمی برخورداری.»
مهدوی‌راد گفت: چه کسی اعماق هستی را به زیباترین وجه می‌فهمد و می‌شناساند؟ چه کسی مقام پیامبر (ص) را به اوج می‌رساند و عظمت اخلاقی ایشان را در «خلق عظیم» آفتابی و جاودانه می‌کند؟ این «قلم» و «آنچه قلم می‌نگارد» است که نمایانگر عظمت رسالت و جایگاه بی‌نظیر پیامبر اکرم (ص) است.
وی با تاکید بر جایگاه کتاب در عصر ظهور فناوری‌های نوین و تولید کتاب در انواع قالب‌های غیرکاغذی، بیان کرد: امروزه نیز باید جایگاه کتاب را پاس بداریم. هرچند تجهیزات و ابزارهای الکترونیکی جایگاه خود را دارند و خوشبختانه این روزها مجموعه‌های کلیدی به نشر الکترونیک آثار علمی و مقالات اهتمام دارند، اما کتاب کاغذی جایگاه اصیل خود را حفظ کرده و از دست نخواهد داد. در بسیاری از کشورهای پیشرفته که هفتاد، هشتاد یا صد سال از نظر زیرساختی جلوتر از ما هستند نیز کتاب کاغذی همچنان از اهمیت بنیادین برخوردار است.
دبیر علمی جایزه کتاب سال افزود: کتابخانه یعنی «با کتاب بودن»، «در حریم کتاب نشستن» و «از آن برخاستن». من ادعا می‌کنم و اینجانب بارها گفته‌ام و باز هم تأکید می‌کنم که خودم یک کتابخوانم و هنوز هم با کتاب مأنوس هستم. اهالی کتاب و کتابداران باید بدانند که انس با کتاب و آمار هزاران عنوان کتاب، رقم اندکی نیست. خاطرم هست در سال ۱۳۶۵ از مشهد به محضر مرجع عالی‌قدر قائد شهید امت رفتم. در پایان دیدار، عرض کردم: «چه کنم که خوب بنویسم و بیانم در خدمت دین و علم مؤثر باشد؟» ایشان فرمودند: «رمان‌های خوب را زیاد بخوانید.» با اینکه در کسوت ریاست‌جمهوری و درگیر مسائل پیچیده اجرایی بودند، اما بر مطالعه مداوم تأکید داشتند و می‌فرمودند، هیچ رمان اصیلی (چه تألیف مستقیم و چه ترجمه از زبان‌های گوناگون) نیست مگر آنکه در ساختار فکری انسان اثرگذار است.
مهدوی‌راد در پایان گفت: از شما می‌خواهم این معنا را بپذیرید که در معارف اسلامی، مصداق بارز و حقیقی «کوثر»، وجود نورانی حضرت فاطمه زهرا (س) است. مباحثی که گاه در ذیل آیات درباره تعدد مصادیق (همچون تطبیق برخی آیات بر امت پیامبر یا دیگران) مطرح می‌شود، پایه‌های اساسی روایی محکمی ندارد. در روایت است که فرمودند: «خاوران و باختران را بگردید، هیچ جایگاهی که قلبتان را پاک کند و شما را به قله سعادت برساند، جز آستان اهل‌بیت (ع) نخواهید یافت.» خانه اهل‌بیت (ع) سرچشمه نور است و حضرت زهرا (س)، «مادر فرزندان آرزو» و مظہر تام آرمان‌ها و امیدهای بشری در تاریخ است.
در ادامه برنامه‌های این روز، آزاده نظربلند؛ دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، با همراهی محمد خلج؛ دستیار دبیرکل و جمعی از مدیران ارشد نهاد، از کتابخانه و موزه حرم بنیانگذار کبیر انقلاب اسلامی، بازدید کرد.