ضرورت ایجاد زیرساخت‌های بانوان در تهران
به گزارش گروه جامعه پایگاه خبری تحلیلی «تهران پرس»؛ تهران شهری است که زنان بخش بزرگی از جمعیت و کاربران روزانه آن را تشکیل می‌دهند؛ زنانی که در نقش‌های مختلف دانشجو، کارمند، مادر، کارآفرین، ورزشکار و فعال اجتماعی در سطح شهر حضور دارند. به همین دلیل، موضوع ایجاد فضا‌هایی که بتواند بخشی از نیاز‌های اختصاصی آنان را پاسخ دهد، به یکی از محور‌های برنامه‌ریزی اجتماعی و شهری پایتخت تبدیل شده است.
با این حال کارشناسان تأکید دارند که کیفیت، دسترسی، امنیت و مشارکت خود زنان در طراحی و اداره این فضاها، به اندازه تعداد آنها اهمیت دارد.
در این میان، «شهردخت» یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های زیرساخت اختصاصی برای دختران و زنان جوان است. این مجموعه‌ها با هدف ایجاد فضایی برای فعالیت‌های فرهنگی، اجتماعی، آموزشی و فراغتی شکل گرفته‌اند و در سال‌های اخیر توسعه پیدا کرده‌اند. در برخی از این مراکز، فعالیت‌هایی مانند کارگاه‌های آموزشی، برنامه‌های فرهنگی، کافه‌کتاب، رویداد‌های اجتماعی و حتی فعالیت‌های فناورانه دنبال شده است. برای نمونه، در منطقه ۶ تهران یکی از مجموعه‌های شهردخت در حوزه هوش مصنوعی و رباتیک فعالیت‌هایی را برای دختران دنبال کرده است.
در کنار شهردخت‌ها، مجموعه‌های شهربانو نیز بخش دیگری از این شبکه زیرساختی هستند. بر اساس گزارش‌های مدیریت شهری، شهربانو‌ها مجموعه‌هایی ترکیبی با کاربری‌های آموزشی، فرهنگی، ورزشی و تفریحی هستند و تلاش شده‌اند به پاتوق‌های محلی زنان تبدیل شوند. در گزارش دی‌ماه ۱۴۰۳، تعداد این مجموعه‌ها ۲۳ مرکز اعلام شده و هفت مجموعه شهردخت نیز در تهران فعال بوده است.
بخش دیگر این زیرساخت‌ها را بوستان‌های ویژه بانوان تشکیل می‌دهند. بر اساس اظهارات مدیریت شهری، تهران در سال‌های اخیر دارای ۹ بوستان ویژه بانوان بوده و یک بوستان دیگر نیز در حال ساخت اعلام شده است. کارکرد این فضاها بیشتر در حوزه ورزش، فراغت و برگزاری رویداد‌های اجتماعی و فرهنگی تعریف شده است.
گسترش این مراکز البته تنها به ایجاد ساختمان و فضای فیزیکی محدود نمی‌شود. موضوع توانمندسازی اقتصادی نیز در این شبکه مورد توجه قرار گرفته است. مراکز کوثر، بازارچه‌های خوداشتغالی و برخی فضا‌های کارآفرینی از جمله زیرساخت‌هایی هستند که برای آموزش مهارت، اشتغال و عرضه محصولات زنان مورد استفاده قرار می‌گیرند. طبق اعلام مدیریت شهری در سال ۱۴۰۲، تعداد مراکز توانمندسازی کوثر از ۵۵ مرکز به ۹۵ مرکز افزایش یافته بود.
از سوی دیگر، آمار اعلام‌شده درباره میزان استفاده از این زیرساخت‌ها نشان می‌دهد که موضوع صرفاً ایجاد فضا نیست و بخش قابل توجهی از زنان از این مراکز استفاده می‌کنند. مدیریت شهری در سال ۱۴۰۲ اعلام کرده بود که در شش ماه نخست آن سال، حدود ۵ میلیون و ۳۰۰ هزار نفر از بانوان از زیرساخت‌های شهری ویژه زنان استفاده کرده‌اند.
اما پرسش مهم این است که یک زیرساخت شهری ویژه زنان دقیقاً چه ویژگی‌هایی باید داشته باشد؟
مطالعات دانشگاهی در حوزه شهرسازی نشان می‌دهد که امنیت محیطی، دسترسی آسان، کیفیت طراحی، امکانات متناسب و امکان حضور اجتماعی زنان از عوامل مهم در موفقیت فضا‌های شهری دوستدار زنان است. پژوهشی درباره فضا‌های شهری نیز بر اهمیت خوانایی محیط، آشنایی با فضا، حضورپذیری و نظارت طبیعی برای افزایش احساس امنیت زنان تأکید کرده است.
در همین زمینه، هاشم دادادش‌پور، عضو هیئت علمی گروه شهرسازی دانشگاه تربیت مدرس و همکارانش در پژوهشی درباره حضور عادلانه زنان در فضای عمومی شهری، موضوع مشارکت و شمول اجتماعی زنان را از ابعاد مهم برنامه‌ریزی شهری مورد توجه قرار داده‌اند.
البته کارشناسان حوزه شهرسازی یک نکته مهم دیگر را نیز مطرح کرده‌اند: ایجاد فضا‌های اختصاصی نباید به معنای بی‌نیازی از مناسب‌سازی کل شهر برای حضور زنان تلقی شود. یک پژوهش تطبیقی درباره بوستان بهشت مادران و پارک آب‌وآتش تهران نشان داده است که فضا‌های اختصاصی می‌توانند بخشی از نیاز‌های زنان را پاسخ دهند، اما برای حضور کامل و اجتماعی زنان، کیفیت فضا‌های عمومیِ مشترک نیز اهمیت دارد.
از این منظر، «شهردخت» و «شهربانو» را می‌توان بخشی از یک شبکه بزرگ‌تر دانست؛ شبکه‌ای که در آن، امنیت، ورزش، آموزش، فراغت، کارآفرینی، ارتباطات اجتماعی و رشد استعداد‌ها در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند.
گزارش‌های جدیدتر مدیریت شهری نیز نشان می‌دهد که رویکرد فعلی صرفاً افزایش تعداد فضاها نیست و بر ارتقای کیفیت و بهره‌وری از مجموعه‌های موجود، بازآرایی فضاها و هوشمندسازی آنها تأکید شده است. همچنین در شهریور ۱۴۰۵، مدیریت شهری تهران از ایجاد حدود ۱۷۰ هکتار زیرساخت زنانه خبر داده است.
در نهایت، آینده زیرساخت‌های ویژه بانوان در تهران را نمی‌توان فقط با تعداد ساختمان‌ها و مراکز سنجید. فضای مناسب زمانی می‌تواند به یک زیرساخت اجتماعی مؤثر تبدیل شود که زنان و دختران در آن احساس امنیت، دسترسی، تعلق و امکان رشد داشته باشند و نیاز‌های واقعی آنها در طراحی خدمات لحاظ شود. بنابراین، در کنار توسعه «شهردخت» و «شهربانو»، توجه به دسترسی محله‌ای، کیفیت خدمات، حمل‌ونقل، امنیت مسیر‌های منتهی به مراکز و مشارکت زنان در تصمیم‌گیری درباره این فضاها نیز اهمیت دارد.
انتهای خبر/