وقتی نوشتن به مبارزه با فراموشی تبدیل می‌شود
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی «تهران پرس»؛ فاطمه حسین‌پور در یادداشتی نوشت: بعضی کتاب‌ها را که می‌خوانی، احساس می‌کنی نویسنده فقط نشسته و نوشته است؛ اما بعضی کتاب‌ها انگار با عجله و در میان ترس، درد و اضطراب به دنیا آمده‌اند؛ انگار نویسنده می‌داند شاید فرصت زیادی برای نوشتن نداشته باشد و باید آنچه را دیده، هرچه زودتر به کاغذ بسپارد؛ کتاب «تا روشنایی» دقیقا از همین مدل کتاب‌هاست.
این کتاب، فقط روایت یک زن از زندگی مشترکش با شیخ ابراهیم زکزاکی نیست؛ فقط تاریخچه نهضت اسلامی نیجریه هم نیست. «تا روشنایی» کتابی است برای ثبت حقیقت از زبان کسی که خودش بخشی از این تاریخ بوده؛ زینت ابراهیم، همسر شیخ زکزاکی، که بخشی از این روایت را در شرایط زندان و پس از تجربه سرکوب و شهادت فرزندانش نوشته است. به همین دلیل، از همان ابتدا می‌دانیم با یک متن معمولی روبه‌رو نیستیم.
کتاب «تا روشنایی» با عنوان کامل «زندان‌نوشت همسر شیخ زکزاکی درباره نهضت اسلامی نیجریه»، نوشته زینت ابراهیم، با ترجمه دفتر هنر و ادبیات بیداری و تدوین و تنظیم معصومه رامهرمزی، توسط انتشارات سوره مهر منتشر شده است. نسخه چاپی کتاب ۱۸۸ صفحه دارد و در سال ۱۴۰۴ منتشر شده است. اما شاید مهم‌تر از مشخصات کتاب، شرایطی باشد که متن در آن شکل گرفته است.
زینت ابراهیم در زندان تصمیم می‌گیرد تاریخچه نهضت اسلامی نیجریه را ثبت کند؛ نه برای اینکه صرفاً خاطرات شخصی خودش را به یادگار بگذارد، بلکه برای اینکه روایت این حرکت تحریف نشود و آیندگان بدانند این جریان از کجا آمده و چه مسیری را طی کرده است.
او در ابتدای کتاب، با صراحتی تکان‌دهنده می‌نویسد: «این مطالب را در زندان می‌نویسم.» و این دقیقا نشان دهنده‌ی این است که داستان با یک زندگی‌نامه معمولی فرق دارد.
یکی از جذاب‌ترین جنبه‌های «تا روشنایی»، خود شخصیت زینت ابراهیم است. در نگاه اول شاید تصور کنیم قرار است کتابی درباره شیخ زکزاکی بخوانیم که راوی آن همسر اوست؛ اما هرچه جلوتر می‌رویم، زینت ابراهیم از جایگاه یک شخصیت فرعی فاصله می‌گیرد و خودش به یکی از شخصیت‌های اصلی کتاب تبدیل می‌شود.
او زنی است که در کنار یک رهبر مذهبی و سیاسی زندگی کرده، در شکل‌گیری و ادامه نهضت حضور داشته، فشار‌ها و بازداشت‌ها را تجربه کرده و داغ از دست دادن فرزندانش را به دوش کشیده است.
به همین دلیل، روایت او صرفاً روایت «همسر یک رهبر» نیست؛ روایت زنی است که خودش در یک مبارزه قرار داشته است. کتاب «تا روشنایی» فقط درباره سیاست و مبارزه نیست بلکه در بخش‌هایی از کتاب به نقش زنان در نهضت اسلامی نیجریه و تغییر نگاه سنتی به حایگاه زن می‌پردازد و وجه خانوادگی و اجتماعی پررنگی هم پیدا می‌کند.
یکی از ویژگی‌های قابل توجه کتاب این است که نویسنده برای توضیح نهضت اسلامی نیجریه، از نقطه‌ای نسبتاً دورتر شروع می‌کند. زینت ابراهیم ابتدا به تاریخ اسلام در غرب آفریقا، استعمار و تحولات اجتماعی و سیاسی این منطقه می‌پردازد و بعد آرام‌آرام به شکل‌گیری نهضت اسلامی نیجریه و نقش شیخ ابراهیم زکزاکی می‌رسد.
در ادامه، زندگی و فعالیت‌های شیخ، دوران تحصیل، فعالیت‌های دانشجویی، شکل‌گیری حرکت اسلامی، سفر او به ایران و دیدارش با امام خمینی (ره)، تأسیس مدارس فودییه و دوره‌های مختلف زندان و فشار حکومتی روایت می‌شود.
این بخش‌ها برای خواننده‌ای که اطلاعات زیادی از تاریخ معاصر نیجریه ندارد، اهمیت زیادی دارند؛ چون نشان می‌دهند نهضت اسلامی نیجریه ناگهان و بدون زمینه شکل نگرفته، بلکه نویسنده تلاش می‌کند ریشه‌های تاریخی و فکری آن را هم توضیح دهد. با همه این توضیحات تاریخی، به نظرم جذاب‌ترین بخش «تا روشنایی» جایی است که تاریخ بزرگ، وارد خانه کوچک یک خانواده می‌شود. اینجاست که دیگر با نام‌ها و جریان‌های سیاسی صرف مواجه نیستیم؛ با یک زن، یک شوهر، فرزندان و یک خانواده روبه‌رو هستیم.
زینت از زندگی مشترک خود با شیخ می‌گوید؛ از ازدواج، تربیت فرزندان و همراهی با همسرش. اما این زندگی خانوادگی در شرایط عادی جریان ندارد. سایه فعالیت‌های سیاسی و مذهبی، بازداشت و سرکوب همیشه بالای سر خانواده است؛ و بعد، تراژدی بزرگ‌تر می‌شود: شهادت فرزندان.
همین جاست که «تا روشنایی» از یک کتاب تاریخی فاصله می‌گیرد و تبدیل به روایتی عمیقاً انسانی می‌شود. خواننده دیگر فقط دنبال این نیست که بداند «نهضت چه شد؟»؛ می‌خواهد بداند زنی که این همه فقدان را تجربه کرده، چگونه هنوز توانسته بنویسد، روایت کند و ادامه بدهد.
«تا روشنایی» عنوان ساده‌ای به نظر می‌رسد، اما وقتی محتوای کتاب را می‌خوانیم، معنای آن عمیق‌تر می‌شود. تمام کتاب در کشمکش میان تاریکی و روشنایی حرکت می‌کند: زندان و آزادی، فقدان و امید، سرکوب و مقاومت، سکوت و روایت. زینت ابراهیم در شرایطی می‌نویسد که آینده خودش و خانواده‌اش روشن نیست؛ اما تصمیم می‌گیرد بنویسد تا چیزی در تاریکی گم نشود. از این منظر، «روشنایی» فقط یک پایان خوش یا یک مفهومشعاری نیست؛ خودِ نوشتن تبدیل به نوعی روشنایی می‌شود.
این کتاب به قلم زینت ابراهیم است و معصومه رامهرمزی تدوین و تنظیم اثر را انجام داده است. رامهرمزی پیش از این نیز در حوزه ادبیات مقاومت و خاطرات فعالیت داشته و آثاری مانند «یکشنبه آخر» و «امدادگر کجایی؟» به قلم رو نوشته شده است. «امدادگر کجایی؟» نیز حاصل مصاحبه‌های طولانی با راوی و همراه با اسناد و تصاویر منتشر شده است. تجربه او در تدوین روایت‌های مستند و خاطره‌محور، در «تا روشنایی» هم اهمیت پیدا می‌کند؛ زیرا متن اصلی باید در قالبی منسجم و قابل‌خواندن برای مخاطب فارسی‌زبان ارائه می‌شد.
شاید بزرگ‌ترین نقطه قوت کتاب این باشد که تاریخ را از حالت خشک و کتاب درسی خارج می‌کند. وقتی درباره استعمار، نهضت اسلامی نیجریه یا تحولات سیاسی صحبت می‌کنیم، ممکن است همه‌چیز دور و انتزاعی به نظر برسد؛ اما وقتی همین تاریخ را از زبان زنی می‌خوانیم که همسر یک رهبر این جنبش بوده و فرزندانش را در این مسیر از دست داده، اتفاق کاملاً متفاوتی رخ می‌دهد. تاریخ در اینجا چهره پیدا می‌کند. یک خانواده دارد. یک مادر دارد. یک زندان دارد. یک فقدان دارد؛ و همین، کتاب را از یک متن صرفاً اطلاعاتی جدا می‌کند.
زینت ابراهیم تلاش نمی‌کند خودش را صرفاً یک شخصیت قهرمانانه نشان دهد. در روایت او، احساسات، ترس‌ها، روابط خانوادگی و حتی لحظه‌های شخصی هم وجود دارند. این بخش‌ها باعث می‌شوند شخصیت‌ها از حالت نمادین خارج شوند و برای مخاطب ملموس‌تر شوند. اما در بعضی قسمت‌های کتاب به دلیل پرداختن به زمینه‌های تاریخی و فکری، از روایت شخصی فاصله می‌گیرد و ممکن است ریتم مطالعه برای خواننده‌ای که بیشتر به خاطرات و داستان زندگی علاقه دارد، کمی کند شود.
به نظرم یکی از اشتباه‌هایی که ممکن است هنگام معرفی این کتاب رخ دهد، این است که «تا روشنایی» را صرفاً کتابی درباره «همسر شیخ زکزاکی» بدانیم. این عنوان، بخش مهمی از واقعیت را می‌گوید، اما همه آن نیست. کتاب درباره زنی است که در یک جریان اجتماعی و سیاسی بزرگ زندگی کرده، شاهد فراز و فرود‌های آن بوده و هزینه سنگینی برای باورهایش پرداخته است. به همین دلیل، مخاطب کتاب فقط علاقه‌مندان به زندگی شیخ زکزاکی یا تاریخ نیجریه نیستند. هر کسی که به خاطرات زنان، ادبیات مقاومت، زندان‌نوشت‌ها، تاریخ معاصر جهان اسلام و روایت‌های شخصی از دل حوادث بزرگ علاقه داشته باشد، می‌تواند چیزی برای کشف کردن در این کتاب پیدا کند.
این کتاب بعضی بخش‌هایش اجازه نمی‌دهند بی‌تفاوت از کنارشان عبور کنیم. وقتی زنی در زندان تصمیم می‌گیرد تاریخ را بنویسد، در واقع دارد با فراموشی مبارزه می‌کند. او می‌داند اگر ننویسد، ممکن است دیگران جای او روایت کنند؛ ممکن است تاریخ از نگاه دیگری بازنویسی شود و آنچه بر خانواده و نهضتش گذشته، در میان انبوه روایت‌های رسمی گم شود.
پس نوشتن برای زینت ابراهیم فقط یک کار ادبی نیست؛ یک وظیفه است؛ و شاید به همین دلیل، «تا روشنایی» را باید بیشتر از آنکه کتابی درباره یک رهبر بدانیم، کتابی درباره حافظه، ایستادگی و قدرت روایت کردن بدانیم. چیزی که از کتاب در ذهن می‌ماند فقط نام شیخ زکزاکی یا تاریخ نهضت اسلامی نیجریه نیست؛ تصویر زنی است که در تاریکی نشسته، آینده‌اش را نمی‌داند، عزیزانش را از دست داده، اما هنوز می‌نویسد.
شاید «تا روشنایی» دقیقاً از همین‌جا معنا پیدا می‌کند:
گاهی روشنایی چیزی نیست که منتظر باشیم از بیرون برسد.
گاهی باید خودمان چراغی روشن کنیم و شروع کنیم به روایت کردن؛ و زینت ابراهیم، در این کتاب، دقیقا همین کار را کرده است.
منبع: مهر