از طهران تا تهران را ورق می‌زنیم؛
پلاک طهرون | مسگرآباد؛ پناهگاه امن مبارزان تاریخ معاصر تهران
مسگرآباد، روستایی تاریخی واقع در منطقه ۱۵ شهرداری و در جنوب‌شرق تهران، با پیشینه‌ای چندصدساله، ریشه‌های قومی کلهر، قلعه‌های قدیمی، خاطرات دامداری و کشاورزی و تحولات اجتماعی، پناهگاه امن مبارزان تاریخ معاصر تهران بوده است.
به گزارش خبرنگار سرویس مناطق پایگاه خبری تحلیلی «تهران پرس»؛ مسگرآباد روستایی با قدمت چندصدساله در جنوب‌شرق تهران می‌باشد. این آبادی تاریخی که روزگاری در میان دشت‌ها و ارتفاعات اطراف پایتخت قرار گرفته بود، امروز نیز بخش مهمی از هویت تاریخی و اجتماعی منطقه را در خود حفظ کرده است. اگرچه در مقطعی از تاریخ معاصر، مسگرآباد به محدوده شهری تهران پیوست و عنوان یکی از محله‌های منطقه ۱۵ را به دست آورد، اما در ادامه با تصمیم مراجع قانونی و اداری، بار دیگر جایگاه روستایی آن تثبیت شد.
مسگرآباد در فاصله سال‌های ۱۳۹۳ تا ۱۳۹۷ به‌عنوان محلهای جدید در ساختار مدیریت شهری تهران شناخته می‌شد. اضافه شدن این محدوده به منطقه ۱۵ موجب افزایش تعداد محله‌های این منطقه از ۲۰ به ۲۱ محله شد، اما پس از بررسی‌های حقوقی و اداری و تصمیم هیئت عمومی دیوان عدالت اداری و فرمانداری تهران، این محدوده مجدداً در جایگاه یکی از روستا‌های بخش مرکزی تهران قرار گرفت.
ریشه‌های تاریخی و مهاجرت طایفه کلهر
محمد کلهری،از اهالی قدیمی روستای مسگرآباد ، در گفتگو با تهران‌پرس، از خاطرات و پیشینه تاریخی این محله روایت می‌کند؛ مسگرآباد؛ روستایی با قدمت ۳۰۰ ساله و تاریخ پرفرازونشیب، با برخورداری از قلعه‌های تاریخی، پیشینه دامداری و معدن‌کاری و روایت‌هایی از حضور مبارزان سیاسی، بخشی از هویت تاریخی جنوب شرق تهران را شکل داده است.
بیش از چهار نسل از اجداد خانواده ما در این منطقه زندگی کرده‌اند و بر اساس اسناد موجود و روایت‌های شفاهی، قدمت مسگرآباد به حدود ۲۵۰ تا ۳۰۰ سال می‌رسد.
وی با اشاره به ساختار قدیمی روستا افزود: در گذشته بخش زیادی از ساکنان در داخل یک قلعه زندگی می‌کردند که شب‌ها دروازه آن بسته می‌شد. این قلعه دو برج نگهبانی داشت و افرادی از بالای برج‌ها اطراف محدوده را زیر نظر می‌گرفتند تا امنیت ساکنان حفظ شود.
برای شناخت گذشته مسگرآباد باید به تاریخ مهاجرت اقوام کرد به اطراف تهران بازگشت. بخش قابل توجهی از ساکنان قدیمی این روستا از کرد‌های کرمانشاه و وابسته به طایفه کلهر هستند. روایت‌های محلی و نقل‌های تاریخی، حضور این گروه‌ها در جنوب‌شرق تهران را به تحولات سیاسی دوران زندیه و قاجار پیوند می‌دهند.
بر اساس روایت‌های نقل‌شده از سوی اهالی، حمایت سران طایفه کلهر از حکومت زندیه و اختلافات سیاسی آن دوره، زمینه‌ساز برخورد آقامحمدخان قاجار با این طایفه شد. در پی این تحولات، گروه‌هایی از کلهر‌ها به مناطق مختلفی از جمله آمل، خراسان شمالی و اطراف تهران کوچانده شدند و بخشی از آنان در محدوده مسگرآباد سکونت یافتند.
شرایط طبیعی شهرستان ری و نواحی اطراف تهران، از جمله وجود زمین‌های مناسب برای کشاورزی و مراتع قابل استفاده برای دامداری، در انتخاب این منطقه برای زندگی تأثیرگذار بود. به‌تدریج خانواده‌های مهاجر در این محدوده مستقر شدند و با شکل‌گیری پیوند‌های خانوادگی و اجتماعی، هسته اولیه آبادی مسگرآباد گسترش پیدا کرد.
ساکنان قدیمی این روستا همچنان خود را کلهر می‌دانند و ریشه‌های قومی و فرهنگی خود را بخشی از هویت محلی‌شان به شمار می‌آورند. زبان کلهری نیز در میان برخی از اهالی قدیمی همچنان رواج دارد و نشانه‌ای از استمرار پیوند‌های فرهنگی نسل‌های گذشته با زادگاه نیاکانشان است.
نشانه‌های قدمت در اسناد و روایت‌های محلی
قدمت مسگرآباد بر اساس روایت‌های سینه‌به‌سینه، آثار تاریخی، بنا‌های قدیمی و درختان کهنسال، به بیش از ۳۰۰ سال می‌رسد. برخی پژوهش‌های محلی نیز با بررسی اسناد و مدارک موجود، پیشینه سکونت در این محدوده را حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ سال برآورد کرده‌اند.
یکی از اسناد مورد اشاره در تحقیقات محلی، سند مالکیتی است که تاریخ تنظیم آن به سال ۱۱۹۸ هجری شمسی بازمی‌گردد و به امضای علمای آن دوره رسیده است. این سند در کنار شواهد دیگر، از جمله مدارک مورد استناد برای بررسی تاریخ سکونت و مالکیت زمین‌ها در مسگرآباد به شمار می‌رود.
وسعت مسگرآباد در گذشته بسیار بیشتر از محدوده امروزی آن بود. محدوده تاریخی این آبادی از تپه‌های مسگرآباد تا ارتفاعات دوشان‌تپه امتداد داشت و در بخش غربی به محدوده اتابک امروزی و در سمت شرقی به غنی‌آباد ری می‌رسید. بنابراین، نام مسگرآباد در گذشته تنها به محدوده مسکونی فعلی محدود نمی‌شد و بخش گسترده‌ای از اراضی جنوب‌شرق تهران را در بر می‌گرفت.
قلعه قدیمی؛ نخستین هسته سکونت در مسگرآباد
کلهری ادامه داد: ساختمان‌های قدیمی روستا معمولاً محل سکونت چند خانواده بودند و گاهی پنج یا شش خانوار در یک مجموعه زندگی می‌کردند. بخش‌هایی از ساختمان به محل سکونت و قسمت‌هایی نیز به فضاهای مشترک و مطبخ اختصاص داشت. برخی از این بناها هنوز باقی مانده‌اند و می‌توان نشانه‌هایی از معماری و شیوه زندگی گذشتگان را در آنها مشاهده کرد.
این ساکن قدیمی مسگرآباد درباره اسناد تاریخی روستا گفت: یکی از اسناد مهم مالکیتی این محدوده به سال ۱۱۹۸ هجری شمسی بازمی‌گردد که به امضای تعدادی از علمای آن دوره رسیده است. این سند که حدود ۱۸۵ سال قدمت دارد، همچنان موجود است؛ البته پیشینه سکونت در این منطقه به سال‌های بسیار دورتر بازمی‌گردد.
وی همچنین به نقش مسگرآباد در تحولات سیاسی گذشته اشاره کرد و گفت: این روستا در مقاطعی پناهگاهی امن برای برخی مبارزان و چهره‌های سیاسی، از جمله نواب صفوی، خلیل طهماسبی و شهید اندرزگو بود. افرادی که تحت تعقیب قرار می‌گرفتند، برای مدتی در این محدوده مخفی می‌شدند و پس از آرام شدن شرایط به فعالیت‌های خود بازمی‌گشتند.
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های تاریخی مسگرآباد، وجود قلعه‌ای قدیمی است که نخستین خانه‌های روستا در محدوده آن شکل گرفته بودند. روایت‌های اهالی قدیمی نشان می‌دهد که در گذشته خانه‌های مسگرآباد عمدتاً به شکل گنبدی و با مصالحی مانند خشت و گل ساخته می‌شدند و مجموعه سکونتگاه در میان دیوار‌های گلی قرار داشت.
این قلعه با هدف محافظت از ساکنان و دارایی‌های آنان در برابر خطر‌های احتمالی ساخته شده بود. ساختار قلعه‌ای روستا، شیوه زندگی خانوادگی و ارتباط نزدیک میان ساکنان، از ویژگی‌های مهم بافت اجتماعی مسگرآباد در روزگار گذشته محسوب می‌شد.
شمس‌الله کلهر، از اهالی قدیمی مسگرآباد، در روایت‌های خود درباره گذشته این محدوده به دیوار‌های گلی قلعه اشاره کرده است. به گفته او، محدوده‌ای که امروز ورودی بیمارستان مسگرآباد در آن قرار دارد، در گذشته بخشی از دیوار قلعه بوده است.
با گذشت زمان و افزایش جمعیت، سکونت از محدوده داخلی قلعه فراتر رفت. ساخت خانه‌هایی در اطراف قلعه، از جمله خانه‌ای که به ابوالقاسم، از بستگان اهالی، نسبت داده می‌شود، زمینه شکل‌گیری محدوده‌ای به نام قاسم‌آباد را فراهم کرد. پس از آن، ساخت‌وساز‌ها گسترش یافت و مسگرآباد به‌تدریج از شکل یک آبادی محصور خارج شد و بافت مسکونی گسترده‌تری پیدا کرد.
زندگی عشایری و اقتصاد مبتنی بر دامداری
دامداری و کشاورزی از مهم‌ترین فعالیت‌های اقتصادی ساکنان مسگرآباد در گذشته بود. بسیاری از خانواده‌ها به پرورش دام اشتغال داشتند و برای تأمین نیاز‌های معیشتی خود به مراتع اطراف وابسته بودند. همین شیوه زندگی موجب شکل‌گیری کوچ‌های فصلی و جابه‌جایی منظم میان مناطق ییلاقی و قشلاقی شده بود.
در فصل زمستان، دامداران گوسفندان خود را در زاغه‌هایی نگهداری می‌کردند که در دل کوه‌ها حفر شده بود. با آغاز فصل گرما و کاهش علوفه در مراتع اطراف، خانواده‌های دامدار از ابتدای اردیبهشت وسایل زندگی خود را جمع می‌کردند و به سمت لار در شمیرانات کوچ می‌کردند.
احمد مددی، متولد سال ۱۳۳۵ و از ساکنان بومی مسگرآباد، در روایت خاطرات خود از روزگاری یاد می‌کند که کوه هزارچم یکی از مهم‌ترین محلهای تفریح و گذران اوقات فراغت اهالی بود. به گفته او، در روز‌های گرم تابستان، خانواده‌ها برای استراحت و هواخوری به دامنه این کوه می‌رفتند و عصر‌های خود را در کنار یکدیگر سپری می‌کردند.
کوه هزارچم برای کودکان و نوجوانان آن دوران نیز فضایی برای بازی و ماجراجویی بود. نزدیکی دامنه کوه به خانه‌های روستا باعث شده بود که طبیعت بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی روزمره ساکنان باشد.
اگرچه با گذشت زمان بسیاری از اهالی مشاغل سنتی خود را کنار گذاشتند، اما هنوز هم برخی از خانواده‌های وابسته به این محدوده، سبک زندگی عشایری خود را حفظ کرده‌اند و در فصل گرم سال به مناطق ییلاقی کوچ می‌کنند.
از کشاورزی و کارگری تا مشاغل شهری
گسترش شهر تهران و افزایش ارتباط میان مسگرآباد و سایر محدوده‌های پایتخت، تغییرات قابل توجهی در شیوه زندگی ساکنان این آبادی ایجاد کرد. به‌تدریج بخشی از اهالی فعالیت‌های سنتی مانند کشاورزی، دامداری و کارگری در معادن را کنار گذاشتند و برای یافتن فرصت‌های شغلی جدید راهی شهر شدند.
این تغییرات تنها به حوزه اشتغال محدود نماند و بر روابط اجتماعی، سبک زندگی و سنت‌های خانوادگی نیز تأثیر گذاشت. رفت‌وآمد بیشتر به تهران، گسترش ارتباطات اجتماعی و تغییر شرایط اقتصادی موجب شد نسل‌های جدید به‌تدریج از برخی شیوه‌های زندگی روستایی فاصله بگیرند.
با وجود این تحولات، پیوند‌های خانوادگی و خویشاوندی همچنان یکی از ویژگی‌های اجتماعی مسگرآباد است و خاطرات زندگی جمعی گذشته در میان خانواده‌های قدیمی این محدوده جایگاه ویژه‌ای دارد.
کلهری با اشاره به حضور طایفه چلغور در این منطقه بیان کرد: برخی از طوایف در گذشته به این محدوده تبعید شده بودند و برای جلوگیری از درگیری و شورش، زمین و امکاناتی از جمله احشام در اختیارشان قرار گرفت. از همین رو، دامداری و فعالیت‌های معدنی به مشاغل اصلی بسیاری از ساکنان تبدیل شد.
وی با بیان اینکه بخشی از این فعالیت‌ها همچنان در مسگرآباد ادامه دارد، افزود: با گذشت زمان، محدوده روستا به منطقه‌ای نیمه‌صنعتی تبدیل شده و کارگاه‌های مختلفی در آن فعالیت می‌کنند؛ با این حال، بخش‌هایی از بافت سنتی و قدیمی همچنان حفظ شده است.
این ساکن قدیمی در پایان به تپه معروف «تخت شاه» اشاره کرد و گفت: بر اساس روایت‌های محلی، احمدشاه قاجار هنگام حضور در محدوده شکاربانی مسگرآباد، در این مکان استراحت و پذیرایی می‌شد. نام تخت شاه نیز از همین خاطره تاریخی میان مردم باقی مانده و همچنان به این مکان گفته می‌شود.
مسگرآباد و ماجرای گورستان تاریخی تهران
یکی از موضوعات مهم در بررسی تاریخ مسگرآباد، ارتباط نام این محدوده با نخستین گورستان‌های سازمان‌یافته تهران است. گورستان قدیمی مسگرآباد در محدوده‌ای قرار داشت که امروزه فرهنگستان خاوران و بخش‌هایی از محدوده اطراف آن شناخته می‌شود.
این آرامستان با گورستان فعلی مسگرآباد تفاوت دارد و به دلیل ارتباط تاریخی اراضی آن با مسگرآباد، گاهی این دو محدوده با یکدیگر اشتباه گرفته می‌شوند.
در سال ۱۳۰۴ و در دوره رضاشاه، شهرداری تهران برای ساماندهی وضعیت دفن اموات در شرق پایتخت، گورستانی را در این محدوده آماده کرد. این آرامستان بعد‌ها با نام گلچین شناخته شد و در سال‌های بعد به یکی از گورستان‌های مهم شرق تهران تبدیل شد.
هم‌زمان با شکل‌گیری این مجموعه، اداره متوفیات نیز فعالیت خود را آغاز کرد و مدیریت امور مربوط به دفن درگذشتگان در تهران به‌تدریج ساختار منظم‌تری پیدا کرد. گورستان گلچین در پایان دهه ۴۰ شمسی به مرحله اشباع رسید و به دلیل تکمیل ظرفیت، ادامه فعالیت آن با محدودیت مواجه شد.
موقعیت جغرافیایی و ویژگی‌های طبیعی
مسگرآباد در یکی از جنوبی‌ترین نقاط شرق تهران قرار گرفته و از سه طرف با ارتفاعات و کوه‌های اطراف محصور شده است. تنها مسیر ارتباطی اصلی آن از سمت غرب امتداد دارد و همین موقعیت جغرافیایی در شکل‌گیری بافت مسکونی و ارتباطی روستا نقش داشته است.
مساحت محدوده مسکونی مسگرآباد حدود ۳۵ تا ۴۰ هکتار برآورد می‌شود. وجود شیب‌های طبیعی و فراز و نشیب‌های متعدد باعث شده است که برخی از خانه‌ها به شکل پلکانی ساخته شوند. این ویژگی در کنار قرارگیری روستا میان کوه‌ها، چهره‌ای متفاوت از بسیاری از محله‌های مسطح تهران به آن بخشیده است.
شرایط آب‌وهوایی مسگرآباد نیز تحت تأثیر موقعیت کوهپایه‌ای آن قرار دارد. این محدوده به دلیل قرارگیری در حاشیه شهر و فاصله از بخش‌های پرتراکم مرکزی تهران، از ویژگی‌های محیطی متفاوتی برخوردار است.
جمعیت و دسترسی‌های ارتباطی
برآورد‌های موجود نشان می‌دهد حدود هزار و ۲۰۰ خانوار و نزدیک به چهار هزار نفر در مسگرآباد زندگی می‌کنند. البته به دلیل فعالیت کارگاه‌ها و واحد‌های تولیدی و تجاری، جمعیت شناور این محدوده در برخی ساعات روز افزایش پیدا می‌کند و به حدود ۱۰ هزار نفر می‌رسد.
دسترسی به مسگرآباد از طریق بزرگراه امام رضا (ع) و بزرگراه افسریه امکان‌پذیر است. یکی از مسیر‌های شناخته‌شده ورود به این روستا، حرکت در امتداد خیابان کلهر در محله مسعودیه و عبور از پل شهدای مسگرآباد است. پس از عبور از این پل، در سمت راست مسیر، محدوده مسگرآباد در میان ارتفاعات و اراضی اطراف نمایان می‌شود.
ظرفیت‌های تاریخی و اقتصادی مسگرآباد
مسگرآباد علاوه بر پیشینه تاریخی و ویژگی‌های طبیعی، در سال‌های اخیر میزبان فعالیت‌های اقتصادی جدیدی نیز بوده است. یکی از مهم‌ترین این فعالیت‌ها، تولید و ساخت مبلمان است. تعدادی از کارگاه‌های مبل‌سازی و واحد‌های مرتبط با این صنعت در این محدوده فعالیت می‌کنند و مسگرآباد به یکی از محلهای حضور تولیدکنندگان و فعالان این حرفه تبدیل شده است.
بخش قابل توجهی از شاغلان این کارگاه‌ها ساکن مسگرآباد نیستند و هر روز برای فعالیت اقتصادی به این محدوده رفت‌وآمد می‌کنند. همین موضوع بر جمعیت شناور و شرایط اقتصادی روستا تأثیر گذاشته است.
در کنار این فعالیت‌ها، مرکز پزشکی خاص شرق نیز در ابتدای محدوده مسگرآباد و انتهای خیابان کلهر قرار دارد. این مرکز در دی‌ماه سال ۱۳۸۶ با حمایت بنیاد امور بیماری‌های خاص به‌صورت رسمی تأسیس شد و با ارائه خدمات تخصصی پزشکی، یکی از مراکز درمانی مهم این محدوده به شمار می‌رود.
مسگرآباد؛ هویت تاریخی در میان تغییرات شهری
مسگرآباد امروز بیش از آنکه تنها یک محدوده مسکونی در جنوب‌شرق تهران باشد، روایتگر چندین قرن زندگی، مهاجرت، تلاش و تغییرات اجتماعی است. از قلعه‌های گلی و خانه‌های گنبدی گرفته تا کوچ‌های فصلی دامداران، از خاطرات کوه هزارچم تا شکل‌گیری کارگاه‌های صنعتی، هر بخش از این آبادی گوشه‌ای از تاریخ آن را بازگو می‌کند.
اگرچه گسترش شهر تهران بسیاری از نشانه‌های زندگی روستایی گذشته را تغییر داده و بخش زیادی از باغ‌ها، زمین‌های کشاورزی و کوچه‌باغ‌های قدیمی از میان رفته‌اند، اما ریشه‌های فرهنگی و تاریخی مسگرآباد همچنان در میان ساکنان قدیمی آن زنده است.
این روستا با برخورداری از پیشینه‌ای چندصدساله، هویت قومی کلهر، موقعیت طبیعی ویژه و خاطرات نسل‌های گذشته، یکی از سکونتگاه‌های ارزشمند جنوب‌شرق تهران محسوب می‌شود؛ محدوده‌ای که شناخت آن می‌تواند بخش کمتر دیده‌شده‌ای از تاریخ شکل‌گیری و گسترش سکونتگاه‌های پیرامون پایتخت را روشن کند.
انتهای خبر/
ارسال نظر