پلاک طهرون | سنگلج؛ محله‌ای کهن درقلب تهران
به گزارش خبرنگار سرویس مناطق پایگاه خبری تحلیلی «تهران پرس»؛ محله سنگلج یکی از نام‌های آشنا در تاریخ تهران است؛ محله‌ای که روزگاری در شمار آبادترین و پرجمعیت‌ترین نقاط پایتخت قرار داشت و طی سال‌های طولانی، فراز و فرود‌های بسیاری را تجربه کرد. این محدوده تاریخی که امروزه در منطقه ۱۲ تهران و در بخش مرکزی شهر قرار گرفته، بخشی از خاطره جمعی تهران قدیم را در خود حفظ کرده است.سنگلج در گذشته در محدوده حصار طهماسبی قرار داشت. مرز‌های تاریخی این محله از شمال به خیابان سپه، که امروز خیابان امام خمینی (ره) نام دارد، از غرب به خیابان شاهپور یا وحدت اسلامی کنونی، از جنوب به خیابان مولوی و از شرق به خیابان خیام محدود می‌شد.
گستره تاریخی سنگلج، محدوده‌هایی همچون پارک شهر، چاله‌حصار، بازارچه قوام‌الدوله و بخش‌هایی از محدوده بیمارستان رازی را نیز در بر می‌گرفت. برخی روایت‌های تاریخی نشان می‌دهد که سنگلج پیش از گسترش شهر تهران، روستایی خوش‌آب‌وهوا در نزدیکی پایتخت بود. با تصمیم شاه طهماسب صفوی برای ساماندهی تهران و ایجاد حصار و دروازه‌های ورودی، این محدوده اهمیت بیشتری پیدا کرد. دروازه قزوین که از دروازه‌های اصلی شهر به شمار می‌رفت، در ارتباط با این بخش از تهران قرار داشت و مسیر ارتباطی مهمی میان شهر و نواحی غربی محسوب می‌شد. درباره علت تخریب بخش‌هایی از سنگلج روایت‌های مختلفی وجود دارد. برخی منابع به شرایط نامناسب بهداشتی، برخی به مشکلات اجتماعی و برخی دیگر به تصمیم‌های مدیریتی و سیاسی آن دوره اشاره کرده‌اند. با وجود تفاوت روایت‌ها، نتیجه این تحولات تغییر گسترده سیمای یکی از محله‌های قدیمی تهران بود.
در بخش شمالی محدوده تاریخی سنگلج، بعد‌ها با مشارکت نیکوکاران و همکاری شهرداری، فضای سبزی بزرگ شکل گرفت که امروز با نام پارک شهر شناخته می‌شود. افتتاح این پارک در دهه ۱۳۳۰، یکی از مهم‌ترین تغییرات کالبدی در محدوده سنگلج بود و بخشی از بافت قدیمی محله جای خود را به فضایی عمومی و شهری داد. پارک شهر امروز به عنوان یکی از قدیمی‌ترین و شناخته‌شده‌ترین بوستان‌های تهران، نام سنگلج را بیش از پیش در خاطره شهروندان زنده نگه داشته است. هرچند بسیاری از خانه‌ها، باغ‌ها و گذر‌های قدیمی این محله دیگر شکل گذشته خود را ندارند، اما نام سنگلج همچنان یادآور دوره‌ای مهم از تاریخ تهران است.برخی روایت‌های تاریخی همچنین به وجود پاتوق‌های متعدد در سنگلج اشاره دارند؛ مکان‌هایی که در ساختار اجتماعی محله نقش داشتند و گروه‌های مختلف مردم در اطراف آنها گرد هم می‌آمدند. این ویژگی نشان می‌دهد سنگلج، علاوه بر اهمیت جغرافیایی و تاریخی، از نظر اجتماعی نیز محله‌ای فعال و پرجنب‌وجوش بوده است.
سنگلج را می‌توان نمونه‌ای از دگرگونی تهران در مسیر تبدیل شدن از شهری کوچک و محصور به کلانشهری گسترده دانست. این محله، روزگاری در نزدیکی مرز شهر قرار داشت، اما با گسترش تهران به قلب پایتخت منتقل شد و بار‌ها تغییر چهره داد. امروز معرفی سنگلج تنها بازخوانی تاریخ یک محله نیست، بلکه مرور بخشی از تاریخ شکل‌گیری تهران معاصر است. از باغ‌ها و قنات‌های گذشته تا گذر‌های شلوغ و بازارچه‌های قدیمی، از دروازه‌های تاریخی تا ایجاد پارک شهر، هر بخش از داستان سنگلج صفحه‌ای از تحولات پایتخت را روایت می‌کند. حفظ خاطره تاریخی چنین محله‌هایی می‌تواند به شناخت بهتر هویت تهران کمک کند. سنگلج، با وجود دگرگونی‌های گسترده، همچنان نامی زنده در جغرافیای تاریخی پایتخت است؛ نامی که ریشه در گذشته دارد و روایت آن، داستان تهران قدیم و مسیر طولانی تغییر و توسعه این شهر را بازگو می‌کند.
در دوره قاجار، سنگلج تصویری متفاوت از امروز داشت. باغ‌ها، خانه‌های مسکونی، قنات‌ها و منابع آب زیرزمینی، سیمای این محله را شکل می‌دادند و زندگی شهری در کنار طبیعت جریان داشت. گسترش تهران در دوره ناصرالدین‌شاه و جایگزینی حصار ناصری به جای حصار طهماسبی، موقعیت جغرافیایی سنگلج را نیز تغییر داد. محله‌ای که زمانی در نزدیکی مرز‌های غربی تهران قرار داشت، با توسعه شهر به تدریج در بخش‌های مرکزی پایتخت جای گرفت. افزایش جمعیت، توسعه ساخت‌وساز و کوچک شدن باغ‌ها، چهره سنگلج را آرام‌آرام دگرگون کرد و خانه‌ها جای بخش قابل توجهی از فضا‌های باز و سرسبز گذشته را گرفتند. یکی از جذاب‌ترین بخش‌های تاریخ سنگلج، به وجه تسمیه آن مربوط می‌شود. بسیاری از پژوهشگران و تهران‌شناسان، نام این محله را برگرفته از واژه «سنگ‌رج» می‌دانند. «رج» در زبان فارسی به معنای ردیف است و گفته می‌شود چیدن سنگ‌ها به صورت رج و ردیف برای تقسیم آب و همچنین مشخص کردن محدوده زمین‌ها، دلیل شکل‌گیری این نام بوده است.
بر اساس این روایت، آب کرج که از منابع مهم تأمین آب تهران به شمار می‌رفت، با استفاده از نشانه‌ها و قطعات سنگی تقسیم می‌شد. همین شیوه در بخش‌هایی از تقسیم‌بندی زمین نیز کاربرد داشت و اصطلاح «سنگ‌رج» به تدریج در گفتار مردم تغییر یافت و به نام امروزی «سنگلج» تبدیل شد. البته درباره ریشه نام سنگلج نظریه‌های دیگری نیز وجود دارد. برخی پژوهش‌ها به صورت‌های کهن‌تر این نام مانند سنگلاج و سنگلاخ اشاره کرده‌اند و آن را با مفاهیمی همچون برج یا باروی سنگی مرتبط دانسته‌اند. بر پایه این دیدگاه، احتمال وجود سازه‌ای بلند و نظامی در بخش‌هایی از این محدوده، در شکل‌گیری نام تاریخی سنگلج بی‌تأثیر نبوده است. سنگلج در روزگار رونق خود، محله‌ای پرتحرک و دارای گذرها، بازارچه‌ها و مراکز اجتماعی فراوان بود. بازارچه قوام‌الدوله از مهم‌ترین نقاط این محدوده به شمار می‌رفت و محل رفت‌وآمد و دادوستد ساکنان تهران بود. تکیه قورخانه کهنه نیز از مراکز شناخته‌شده محله محسوب می‌شد و در مناسبت‌های مذهبی و اجتماعی، نقش مهمی در زندگی مردم داشت. گذر تقی‌خان، گذر شریف‌الدوله، گذر مستوفی‌الممالک و گذر قلی از جمله مسیر‌های شناخته‌شده سنگلج بودند.
احمد رمضانی یکی از ساکنان محله سنگلج در گفتگو با تهران پرس گفت: این گذرها، کوچه‌ها و خانه‌های محله را به یکدیگر پیوند می‌دادند و بخشی از زندگی روزمره مردم در همین مسیر‌های باریک و پرخاطره جریان داشت. حمام‌های بزرگ نیز در ساختار اجتماعی سنگلج جایگاه ویژه‌ای داشتند. وجود حمام‌هایی با خزینه و چال‌حوض‌های وسیع، نشان‌دهنده جمعیت قابل توجه و اهمیت این محله در تهران قدیم بود. حمام در آن دوره تنها مکانی برای نظافت به شمار نمی‌رفت، بلکه بخشی از ارتباطات اجتماعی مردم نیز در همین فضا‌ها شکل می‌گرفت. تحولات سیاسی و اجتماعی تهران در دوره پهلوی اول، مسیر سنگلج را وارد مرحله‌ای تازه کرد. بخشی از بافت قدیمی محله در جریان تغییرات گسترده شهری از میان رفت و چهره تاریخی آن دگرگون شد. در سال‌های پس از آن نیز شرایط تهران و پیامد‌های حضور نیرو‌های خارجی در دوران جنگ جهانی دوم، وضعیت این محدوده را بیش از گذشته تحت تأثیر قرار داد.
انتهای خبر/
منابع:
1- محله-سنگلج-آنچه-بود-آنچه-ماند
2- کتاب اول درباره سنگلج
3- خبرگزاری همشهری
4- خبرگزاری ایرنا