تهران و مصرف زیاد آب
به گزارش گروه اقتصاد پایگاه خبری تحلیلی «تهران پرس»؛ در سالهایی که تغییرات اقلیمی، رشد جمعیت و توسعه بیرویه شهرها سایهای سنگین بر چهره ایران افکنده، تهران بیش از هر زمان دیگری با تهدید کمآبی روبهرو است. پایتخت ۹ میلیون نفری کشور که روزگاری از منابع آب سطحی و زیرزمینی غنی بهره میبرد، امروز به نقطهای رسیده که بسیاری از کارشناسان امنیت آب آن را «آسیبپذیر» ارزیابی میکنند. کاهش بارندگی، افت شدید مخازن سدهای پنجگانه تهران، فرونشست زمین و مصرف بیرویه از عوامل مهمی هستند که تهران را در مسیر تنش آبی قرار دادهاند.
در این گزارش، وضعیت فعلی کمآبی در تهران، علتهای اصلی، پیامدها و راهکارهای کارشناسی مورد بررسی قرار گرفته است.
کاهش شدید ذخایر سدهای تهران
سدهای امیرکبیر، لتیان، لار، طالقان و ماملو که منبع اصلی آب شرب تهران به شمار میروند، طی سالهای اخیر با کاهش بیسابقه ورودی آب مواجه شدهاند. بر اساس اعلام شرکت آب منطقهای تهران، حجم ذخایر این سدها در برخی ماههای سال به کمتر از ۴۰ درصد ظرفیت رسیده؛ رقمی که نشاندهنده هشدار جدی برای تأمین آب شرب پایدار است.
ناصر فرهادی، کارشناس منابع آب، در گفتگو با ما میگوید:«الگوی بارندگی در ایران تغییر کرده است. بارشها کوتاهمدت، شدید و غیرقابل نفوذ شدهاند. این یعنی باران فرصت نفوذ و تغذیه سفرههای زیرزمینی را پیدا نمیکند. نتیجه این روند، کاهش ورودی به سدها و افزایش برداشت از منابع زیرزمینی است.»
فرهادی ادامه میدهد:«اگر مدیریت بحران از امروز جدی گرفته نشود، تهران در دهه آینده با موج مهاجرت معکوس روبهرو میشود، زیرا منابع آب پاسخگوی جمعیت فعلی نخواهد بود.»
بر اساس گزارشهای رسمی، سرانه آب تجدیدپذیر تهران از ۳۰۰ مترمکعب در دهه ۵۰ به کمتر از ۹۰ مترمکعب در سال رسیده؛ رقمی که در معیارهای جهانی، پایتخت را در وضعیت «بحران شدید» قرار میدهد.
مصرف غیرمسئولانه و الگوی اشتباه شهری
در مقایسه با شهرهای کمبارش جهان، تهران همچنان الگویی مصرفگرا دارد. متوسط مصرف آب در پایتخت حدود ۲۴۰ لیتر به ازای هر نفر در شبانهروز است؛ در حالی که میانگین استاندارد جهانی زیر ۱۵۰ لیتر است.
مهسا کاظمی، پژوهشگر مدیریت شهری، معتقد است:«ما با بحران کمآبی مواجه نیستیم؛ با بحران مصرف مواجهایم. مردم تصور میکنند کمآبی فقط مربوط به تابستان است، در حالی که مصرف نادرست در زمستان هم فشار بلندمدت بر منابع وارد میکند. تهران با جمعیت روزانه بیش از ۱۲ میلیون نفر، نمیتواند چنین مصرفی را تحمل کند.»
وی تأکید میکند تغییر عادتها، نوسازی تجهیزات خانگی، و بهبود سیستم آبیاری فضای سبز، سه محور ضروری کاهش مصرف هستند.
کاظمی میگوید:«هیچ برنامهای بدون مشارکت مردم موفق نمیشود. بحران آب فقط با تکنولوژی حل نمیشود؛ با تغییر رفتار حل میشود.»
فرونشست زمین؛ علامت خطر زیر پای تهران
فرونشست زمین یکی از پیامدهای خاموش کمآبی است؛ تهدیدی که کمتر دیده میشود، اما خطر آن بسیار بیشتر از کاهش آب شرب است. گزارشهای سازمان زمینشناسی نشان میدهد در جنوب تهران، نرخ فرونشست در برخی نقاط به ۳۰ سانتیمتر در سال میرسد؛ رقمی که از متوسط جهانی بسیار بیشتر است.
فرونشست زمانی رخ میدهد که سفرههای زیرزمینی بیش از ظرفیت تخلیه شوند و فرصت تغذیه مجدد پیدا نکنند. در تهران، برداشت چاههای عمیق و نیمهعمیق بهویژه در مناطق ۱۸، ۱۹ و جنوبغرب، موجب تخریب ساختار زمین شده است.
امیر شریفی، کارشناس ژئوتکنیک، هشدار میدهد:«تهران عملاً روی پوستهای نشسته که در حال خالی شدن است. اگر مدیریت برداشت آب زیرزمینی اصلاح نشود، خطر آسیب به ساختمانها، خطوط مترو، تونلها و زیرساختهای شهری افزایش مییابد.»
تغییرات اقلیمی و افزایش دمای تهران
میانگین دمای تهران طی دو دهه اخیر حدود ۱/۵ درجه افزایش یافته است. این افزایش، تبخیر را شدت داده و نیاز آبی فضای سبز را بالا برده است. از سوی دیگر، حوضههای آبریز البرز نیز نسبت به گذشته خشکتر شدهاند.
سارا نادری، اقلیمشناس، در توضیح این وضعیت کمآبی میگوید:«تهران به دلیل جزیره حرارتی شهری، آب بیشتری نسبت به شهرهای مشابه مصرف میکند. ساختمانسازی متراکم، از بین رفتن باغات و کاهش نفوذپذیری خاک، تابآوری اقلیمی را کاهش داده است.»
او بر لزوم تغییر الگوی توسعه شهری تأکید میکند و یادآور میشود که تهران به سمت اقلیمی خشکتر در حال حرکت است و باید از امروز برای آینده آماده شد.
مدیریت فضای سبز؛ گامهای مثبت، اما ناکافی
شهرداری تهران طی سالهای اخیر تلاش کرده بخشهایی از فضای سبز را از آبیاری با آب شرب جدا کند. استفاده از پساب تصفیهخانهها، حذف چمنهای پرمصرف و کاشت گونههای مقاوم به خشکی از جمله این اقدامات است.
با این حال، بسیاری از کارشناسان معتقدند که هنوز بخش بزرگی از فضای سبز شهر با منابع آب قابل شرب آبیاری میشود. بخش خصوصی، مراکز تجاری و برخی ارگانها همچنان از آبیاری غرقابی یا سیستمهای قدیمی استفاده میکنند.
پیامدهای اجتماعی و اقتصادی کمآبی
کمآبی در تهران فقط یک چالش زیستمحیطی نیست؛ پیامدهای آن به اقتصاد، مهاجرت و زندگی روزمره نیز کشیده میشود:
کاهش کیفیت آب و افزایش هزینههای تصفیه
احتمال جیرهبندی در تابستانهای آینده
افزایش نارضایتی عمومی و فشار بر شبکه خدمات شهری
تهدید سلامت شهروندان در صورت کاهش کیفیت منابع آب
افزایش قیمت آب در بخشهای صنعتی و خدماتی
راهکارهای کارشناسی برای نجات آب تهران
با وجود شرایط بحرانی، کارشناسان بر این باورند که تهران هنوز قابل نجات است؛ به شرط آنکه مدیریت آب بر پایه اصول علمی، مشارکت مردم و اصلاح ساختارهای شهری باشد.
۱. اصلاح الگوی مصرف خانگی
نصب شیرآلات کممصرف
بازسازی لولهکشی داخلی ساختمانها
آموزش و اطلاعرسانی گسترده
۲. مدیریت برداشت از آبهای زیرزمینی
مسدودسازی چاههای غیرمجاز
نصب کنتور هوشمند بر چاههای مجاز
تغذیه مصنوعی سفرهها
۳. استفاده حداکثری از پساب تصفیهخانهها در فضای سبز
اتصال بوستانها به شبکه پساب
جایگزینی چمنهای پرمصرف با گیاهان بومی
۴. اصلاح توسعه شهری
توقف ساختوساز سنگین در مناطق کمآب
احیای باغات و فضاهای سبز طبیعی
۵. فرهنگسازی در مقیاس بزرگ
۶. تقویت حوضههای آبریز و مدیریت سیلابها
جمعآوری آب باران
احداث شبکههای ذخیره موقت
هدایت روانابها برای تغذیه سفرههای زیرزمینی
آبی که نداریم!
علیرضا مهدیه تحلیلگر توسعه و اقتصاد در گفتگو با خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی «تهران پرس»، اظهار داشت: ما در ایران همانند انرژی که منابع و ذخایر خوبی در آن داریم و اما در عینحال، برق و گاز مناسب جهت مصرف در تابستان و زمستان نداریم، آب کافی هم نداشته و تنش آبی داریم و با شدت بیشتری، خواهیم داشت ..
کمآبی به مواردی ربط دارد که در همه آنها دچار مشکل هستیم و از میزان دما تا بارندگی و از مقدار مصرف تا هدررفت، بحران زده میباشیم ..
بازهم در کشاورزی که جزو موارد پرمصرف آب و آن هم تولید محصولاتی گاها غیر استراتژیک و کم بهره اقتصادی بوده، دچار همان ندانم کاریهای راهبردی هستیم ..
و بازهم در شرایط آبخوانها دچار چالش هستیم و حتی برداشتهای مجاز از سفرههای زیرزمینی هم، کارشناسی و علمی نیست ..
و بازهم در فرونشست که ربط مستقیم به بحث آب دارد، جزو مناطق فاجعهبار دنیا هستیم و میزان آن در ایران، چند برابر میانگین جهانیست و بازهم، بازهم های دیگری همچون صنعت و شهرسازی، که تکرار و تشدید میشوند.
باری آبی نداریم و این پيشينيان ما بودند که با نوآوری و مدیریت صحیح تولید تا مصرف، همیشه آب داشتند و میتوانستند باغهای ایرانی و حتی باغشهر و آن هم در دل کویر بسازند !
تهران امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند سیاستگذاری آگاهانه و مصرف مسئولانه است. منابع آب پایتخت محدود شده، سدها با کمترین ورودی مواجهاند و سفرههای زیرزمینی تحت فشار قرار دارند. در چنین شرایطی، آینده آب تهران به همکاری شهروندان، مدیریت علمی و اقدامات فوری وابسته است.
کمآبی بحران آینده نیست؛ بحران امروز است؛ و اگر جدی گرفته نشود، فردا دیر خواهد بود.
انتهای خبر/