زنگزور؛ پروژه‌ای برای تهدید منافع ملی
به گزارش خبرنگار سیاسی پایگاه خبری تحلیلی «تهران پرس»؛ دالان زنگزور یک مسیر ترانزیتی پیشنهادی به طول تقریبی ۳۲ تا ۴۴ کیلومتر است که قرار است خاک اصلی جمهوری آذربایجان را از طریق استان سیونیک در جنوب ارمنستان به منطقه خودمختار نخجوان و در نهایت به ترکیه متصل کند. این مسیر که در امتداد مرز ایران و ارمنستان قرار دارد، از نظر ژئوپلیتیکی و اقتصادی اهمیت زیادی دارد و بخشی از کریدور میانی (Middle Corridor) برای اتصال آسیای مرکزی و چین به اروپا محسوب می‌شود. این طرح شامل زیرساخت‌هایی مانند بزرگراه، خط آهن، خطوط لوله نفت و گاز، و کابل‌های مخابراتی است.
پیشینه و اهمیت
- منشأ طرح: ایده دالان زنگزور پس از جنگ دوم قره‌باغ در سال ۲۰۲۰ و توافق آتش‌بس سه‌جانبه بین ارمنستان، آذربایجان و روسیه (بند نهم) مطرح شد که بر «رفع انسداد مسیر‌های حمل‌ونقل» تأکید داشت. این توافق به‌طور خاص به ایجاد مسیری امن برای اتصال آذربایجان به نخجوان اشاره کرد.
- اهمیت برای آذربایجان و ترکیه: این مسیر امکان اتصال مستقیم سرزمینی بین آذربایجان و نخجوان را بدون نیاز به عبور از خاک ایران فراهم می‌کند و برای ترکیه به‌عنوان بخشی از «دالان تورانی» برای اتصال کشور‌های ترک‌زبان به آسیای مرکزی اهمیت دارد.
- نقش آمریکا: در تابستان ۲۰۲۴، پیشنهاد مدیریت این مسیر توسط آمریکا مطرح شد. در ۱۷ مرداد ۱۴۰۴، توافق صلحی با میانجی‌گری آمریکا در کاخ سفید امضا شد که این مسیر را با نام «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه جهانی» (TRIPP) معرفی کرد و حق توسعه و بهره‌برداری ۹۹ساله آن را به آمریکا داد، البته تحت قوانین ارمنستان.
واکنش‌ها و چالش‌ها
- ارمنستان: ایروان با اصطلاح «کریدور» مخالف است، زیرا آن را تهدیدی برای حاکمیت خود می‌داند و تأکید دارد که هر مسیری باید تحت کنترل و نظارت ارمنستان باشد. با این حال، ارمنستان با مدیریت مسیر توسط یک شرکت بی‌طرف (مانند شرکت آمریکایی) موافقت کرده، مشروط بر حفظ حاکمیت خود.
- ایران: ایران این پروژه را تهدیدی برای منافع ملی خود می‌داند، زیرا این مسیر می‌تواند مرز زمینی ایران و ارمنستان را قطع کند، مسیر‌های ترانزیتی ایران به گرجستان، روسیه و اروپا را محدود کند و نفوذ ناتو (از طریق ترکیه) و اسرائیل را در منطقه افزایش دهد. مقامات ایرانی، از جمله رهبر انقلاب و وزیر خارجه، این طرح را خط قرمز خوانده‌اند و هشدار داده‌اند که با هرگونه تغییر ژئوپلیتیکی در منطقه مقابله خواهند کرد.
- روسیه: مسکو ابتدا از این پروژه حمایت کرد، اما پس از ورود آمریکا، واکنش‌های متفاوتی نشان داده است. برخی مقامات روس آن را مثبت ارزیابی کرده‌اند، اما نگرانی‌هایی درباره کاهش نفوذ روسیه در قفقاز وجود دارد.
- ترکیه: آنکارا از این پروژه به‌عنوان فرصتی برای تقویت نفوذ خود و اتصال به آسیای مرکزی حمایت می‌کند.
دلایل حساسیت برای ایران
۱. قطع ارتباط با ارمنستان: این دالان می‌تواند مرز مشترک ایران و ارمنستان را از بین ببرد و دسترسی ایران به قفقاز و اروپا را محدود کند.
۲. کاهش نقش ترانزیتی ایران: مسیر‌های ترانزیتی ایران به اروپا ممکن است به حاشیه رانده شوند.
۳. نفوذ ناتو و اسرائیل: نزدیکی آذربایجان به اسرائیل و حضور احتمالی ناتو در نزدیکی مرز‌های ایران، نگرانی‌های امنیتی ایجاد کرده است.
۴. تغییرات ژئوپلیتیکی: این پروژه می‌تواند توازن قدرت در منطقه را به نفع آذربایجان و ترکیه تغییر دهد.
وضعیت کنونی
تا تاریخ ۱۴ اوت ۲۰۲۵، توافق صلح بین ارمنستان و آذربایجان امضا شده، اما جزئیات عملیاتی مانند مدیریت مرزی و نظارت هنوز در حال مذاکره است. ایران به‌شدت با این طرح مخالف است و مسیر جایگزینی از خاک خود برای اتصال آذربایجان به نخجوان پیشنهاد داده است. با این حال، نفوذ آمریکا و حمایت ترکیه و آذربایجان از این پروژه، آن را به یکی از مسائل حساس منطقه تبدیل کرده است.
زنگ و زور !
علیرضا مهدیه تحلیلگر توسعه و مسائل اقتصادی در گفتگو با خبرنگار ما می‌گوید: هر روز تهدیدات و خطرات گذرگاه زنگزور را به وفور می‌خوانیم ولی کمتر می‌بینیم که خطر اصلی چیست و ما هنوز نمی‌دانیم ..
خطر اصلی دور شدن، پس زدن و فرارهای تاریخی ما از رویدادهایی بوده که در زمان خودش کاری نکردیم و پس از آنکه دیگران کارستان کردند، وارد کارزار شدیم تا ما هم کاری کرده باشیم ..
کاری که برای کمتر باختن و شاید بهتر باختن بوده و در بیشتر مواقع، کار خاصی هم پیش نرفته و هنوز هم نمی‌رود ..
در تقابل با قدرت‌های دیروز و امروز، همین بودیم و فقط در بد تصميمي رشد و پیشرفت داشتیم و در همین ارتقای درجات بود، که به بی تصميمی نائل شدیم ..
بی تصميمی در شرایطی که از شمال تا جنوب ایران را تهدید فراگرفته و ما بجای تصميم سازی، تحریم سازی می‌کنیم ..
در اینکه در هر چالشی می‌شود به دنبال فرصت بود، شکی نیست ولی فرصت‌ها هم زمانی ارزشمندتر می‌شوند که در زمان خودشان، بهره‌برداری شوند ..
و فرصت مهم‌تر این است که صدای بلند این زنگ را واقعا بشنویم و درک کنیم که زور هنوز هم در جهان جاریست و اگر زورمان به رويدادها نمی‌رسد، حداقل زنگ خطر دیگری برای ایران نباشیم و نسازیم!
انتهای خبر/