بازآفرینی شهری؛ از نوسازی تا احیای محلات تهران
به گزارش گروه جامعه پایگاه خبری تحلیلی «تهران پرس»؛ بافت‌های فرسوده و ناکارآمد شهری از جمله مسائل مهم مدیریت شهری تهران هستند که آثار آنها تنها به ظاهر ساختمان‌ها محدود نمی‌شود. کوچه‌های باریک، دسترسی دشوار خودروهای امدادی، کمبود فضاهای عمومی، ضعف برخی زیرساخت‌ها و آسیب‌پذیری ساختمان‌ها در برابر زلزله، زندگی روزمره ساکنان این مناطق را با مشکلات متعددی روبه‌رو می‌کند. از همین رو، بازآفرینی شهری به یکی از محورهای مهم برنامه‌ریزی برای آینده پایتخت تبدیل شده است.
بازآفرینی شهری رویکردی جامع است که در آن، نوسازی ساختمان‌ها در کنار بهسازی معابر، توسعه فضاهای سبز، تقویت خدمات عمومی و افزایش مشارکت شهروندان دنبال می‌شود. در این نگاه، محله صرفاً مجموعه‌ای از ساختمان‌ها نیست، بلکه فضایی برای زندگی، تعامل اجتماعی، فعالیت اقتصادی و شکل‌گیری هویت فرهنگی شهروندان است.
شهرداری تهران با اجرای طرح‌های نوسازی بافت‌های فرسوده، ارائه مشوق‌های ساخت‌وساز، توسعه خدمات محله‌ای و تلاش برای جلب مشارکت ساکنان، به دنبال تغییر چهره محلات قدیمی پایتخت است؛ با این حال، هزینه بالای ساخت‌وساز، دشواری تجمیع املاک و ضرورت حفظ هویت محلات، همچنان از مهم‌ترین چالش‌های این مسیر به شمار می‌رود.
نوسازی بافت‌های فرسوده و مشوق‌های ساخت‌وساز
یکی از محورهای اقدامات شهرداری تهران، تسهیل نوسازی ساختمان‌های فرسوده و فراهم کردن زمینه مشارکت مالکان در ساخت‌وساز است. ارائه تسهیلات و تخفیف‌های مرتبط با عوارض، تسهیل فرایند صدور پروانه در چارچوب ضوابط و تشویق مالکان به تجمیع پلاک‌های کوچک، از جمله ابزارهایی است که می‌تواند روند نوسازی را سرعت ببخشد. میزان و شرایط برخورداری از این مشوق‌ها به ضوابط مصوب و وضعیت هر ملک بستگی دارد.
تجمیع املاک در محلاتی که ساختمان‌ها روی قطعات کوچک و نامنظم ساخته شده‌اند، اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا امکان طراحی ساختمان‌های ایمن‌تر، تأمین پارکینگ و بهبود دسترسی‌ها را افزایش می‌دهد. با این حال، اختلاف میان مالکان، دشواری توافق بر سر سهم هر فرد و نگرانی درباره هزینه‌های اسکان موقت، گاهی مانع پیشرفت پروژه‌ها می‌شود.
در این میان، حمایت از خانوارهای کم‌درآمد و مستأجران نیز باید مورد توجه قرار گیرد. نوسازی زمانی به بهبود پایدار شرایط زندگی منجر می‌شود که ساکنان قدیمی محله بتوانند از مزایای آن بهره‌مند شوند و افزایش هزینه‌های زندگی، آنها را ناچار به ترک محل سکونت خود نکند.
بازآفرینی محله با توسعه خدمات شهری
اقدامات شهرداری در بازآفرینی شهری نباید تنها به صدور پروانه و ساخت ساختمان‌های جدید محدود شود. اصلاح شبکه معابر، مناسب‌سازی مسیرهای پیاده، ایجاد فضاهای عمومی، ارتقای روشنایی، توسعه فضای سبز و تقویت دسترسی به مراکز آموزشی، فرهنگی و خدماتی، بخش مهمی از این فرایند است.
در محلات متراکم تهران، حتی ایجاد یک فضای عمومی کوچک یا ساماندهی یک گذر فرسوده می‌تواند به افزایش کیفیت زندگی ساکنان کمک کند. همچنین بهسازی شبکه‌های آب، برق، فاضلاب و سایر زیرساخت‌ها باید متناسب با ظرفیت محله و هم‌زمان با اجرای طرح‌های نوسازی دنبال شود تا ساختمان‌های جدید در محدوده‌ای با خدمات ناکافی شکل نگیرند.
حفظ هویت تاریخی و اجتماعی محلات نیز اهمیت زیادی دارد. برخی محلات قدیمی تهران دارای ارزش‌های معماری، فرهنگی و اجتماعی هستند که در جریان نوسازی شتاب‌زده ممکن است از بین بروند. از این رو، بازآفرینی موفق باید میان ایمن‌سازی ساختمان‌ها، بهبود خدمات و حفاظت از میراث محلی تعادل برقرار کند.
محلات الگو؛ برنامه‌ای برای نوسازی گسترده‌تر
یکی از برنامه‌های اعلام‌شده مدیریت شهری تهران، اجرای طرح نوسازی در محدوده‌های گسترده‌تر و تبدیل محلات هدف به الگوهای جدید توسعه شهری است. بر اساس اظهارات علی‌اصغر کمالی‌زاده، مدیرعامل سازمان نوسازی شهر تهران، در چهارم مهرماه ۱۴۰۵، نوسازی حدود ۶۲۵ هکتار از بافت‌های فرسوده و نزدیک به ۲۰۰ محله الگو در دستور کار قرار گرفته است. در این برنامه، حدود ۴۶ هزار پلاک در ۲۰ منطقه تهران هدف‌گذاری شده‌اند؛ پلاک‌هایی که با مشکلاتی همچون نفوذناپذیری، ناپایداری ساختمان‌ها و ریزدانگی مواجه‌اند.
نظر کارشناسان؛ نوسازی بدون مشارکت مردم امکان‌پذیر نیست
اصغر رحمانی کارشناس شهری در گفتگو با «تهران پرس» اظهار داشت: از دیدگاه کارشناسی شهرسازی، بازآفرینی شهری زمانی موفق خواهد بود که ساکنان از ابتدای تصمیم‌گیری تا اجرای پروژه‌ها نقش داشته باشند. مالکان باید از حقوق، هزینه‌ها، مزایا و مدت اجرای طرح اطلاع کافی داشته باشند و امکان توافق منصفانه میان مالکان چند پلاک فراهم شود. در غیر این صورت، حتی طرح‌های دارای مشوق‌های مالی نیز ممکن است به دلیل اختلافات ملکی یا نگرانی‌های اقتصادی متوقف بمانند.
لیلا آقاعلیخانی، معاون شهرسازی و معماری اداره‌کل راه و شهرسازی استان تهران، نیز در دوم اردیبهشت ۱۴۰۵ بر ضرورت برنامه‌ریزی دقیق و تدوین مشوق‌های مؤثر برای تسریع نوسازی بافت‌های فرسوده تأکید کرد. او با اشاره به شرایط بافت‌های فرسوده باقرشهر، استفاده از مشاوران تخصصی و اصلاح ضوابط شهرسازی متناسب با ویژگی‌های محلی را از مسیرهای تسهیل نوسازی دانست.
در کنار این موضوع، احمد صادقی، عضو شورای اسلامی شهر تهران، در تیرماه ۱۴۰۵ با اشاره به محروم ماندن برخی محلات از روند نوسازی، خواستار تدوین طرح‌های جدید برای رفع موانع بازآفرینی در محلات محروم شد. این دیدگاه بر ضرورت توزیع متوازن امکانات و توجه به مناطقی تأکید دارد که به دلایل مختلف از سرمایه‌گذاری و خدمات شهری کافی برخوردار نبوده‌اند.
عدالت شهری، معیار موفقیت بازآفرینی
یکی از نگرانی‌های مهم در بازآفرینی شهری، افزایش هزینه مسکن و احتمال جابه‌جایی ساکنان قدیمی است. اگر نوسازی صرفاً به افزایش ارزش املاک و ساخت واحدهای گران‌قیمت منجر شود، ممکن است خانوارهای کم‌درآمد نتوانند در محله خود باقی بمانند. بنابراین، حمایت از مالکان کم‌درآمد، پیش‌بینی راهکارهایی برای اسکان موقت، توجه به مستأجران و توسعه خدمات عمومی باید در کنار برنامه‌های ساختمانی قرار گیرد.
همچنین لازم است عملکرد طرح‌ها با شاخص‌های مشخصی مانند تعداد ساختمان‌های مقاوم‌سازی‌شده، کاهش نقاط پرخطر، افزایش دسترسی خودروهای امدادی، توسعه فضای سبز و میزان رضایت ساکنان سنجیده شود. انتشار عمومی این اطلاعات می‌تواند به افزایش اعتماد شهروندان و پاسخ‌گویی مدیریت شهری کمک کند.
در نهایت، بازآفرینی تهران فرصتی برای تبدیل محلات فرسوده به محیط‌هایی ایمن‌تر، زنده‌تر و برخوردارتر از خدمات شهری است. با این حال، موفقیت این مسیر تنها با افزایش تعداد پروانه‌های ساختمانی سنجیده نمی‌شود؛ بلکه معیار اصلی آن، بهبود ملموس زندگی مردم، حفظ هویت محلات و فراهم شدن امکان برخورداری همه گروه‌های اجتماعی از مزایای توسعه شهری است.
انتهای خبر/