نقش پدر در فرهنگ مطالعه کودکان

به گزارش پایگاه خبری تحلیلی «تهران پرس»؛ حمیدرضا سیدناصری، ناشر، نویسنده و پژوهشگر مطالعات کودکی، در یادداشتی نوشت: فرهنگ مطالعه، پیش از آنکه در مدرسه آموزش داده شود یا در جامعه به یک ضرورت فرهنگی تبدیل گردد، در خانه شکل می‌گیرد؛ در همان سال‌هایی که کودک هنوز معنای بسیاری از واژه‌ها را نمی‌داند، اما رفتار بزرگ‌تر‌ها را با دقتی شگفت‌انگیز دنبال می‌کند. در این میان، پدر جایگاهی دارد که نمی‌توان آن را تنها به فراهم‌کردن کتاب یا توصیه به کتاب‌خواندن محدود کرد.

پدر، اگر خود با کتاب مانوس باشد، بی‌آنکه سخنرانی کند یا فرزندش را به کاری وادارد، تصویری از زندگی می‌سازد که در آن خواندن، بخشی طبیعی از زیستن است. کودک در چنین خانه‌ای درمی‌یابد که کتاب فقط وسیله‌ای برای درس‌خواندن و موفقیت در امتحان نیست؛ راهی است برای شناختن جهان، فهمیدن انسان و پاسخ‌جویی به پرسش‌هایی که زندگی پیش روی ما می‌گذارد. فرزند بیش از آنکه از سفارش‌ها تاثیر بپذیرد، از آنچه در رفتار او می‌بیند می‌آموزد.

شاید نخستین و ماندگارترین خدمت پدر به فرهنگ مطالعه، نه خریدن کتاب، بلکه کتاب‌خوان بودن خود او باشد

پدری که فرزندش را به مطالعه دعوت می‌کند، اما خود هیچ نسبتی با کتاب ندارد، ناخواسته میان گفتار و کردار فاصله می‌اندازد. در مقابل، پدری که بخشی از وقت خود را به خواندن اختصاص می‌دهد، گاهی درباره کتابی که خوانده است سخن می‌گوید و برای دانستن ارزش قائل است، بدون آنکه قصد آموزش مستقیم داشته باشد، بذر علاقه به مطالعه را در ذهن فرزند می‌کارد. کودک در این فضا به‌تدریج درمی‌یابد که آموختن به دوران مدرسه محدود نیست و انسان، در هر سن و جایگاهی، برای بهتر فهمیدن زندگی به خواندن نیاز دارد. از همین رو، شاید نخستین و ماندگارترین خدمت پدر به فرهنگ مطالعه، نه خریدن کتاب، بلکه کتاب‌خوان بودن خود او باشد.

البته علاقه به مطالعه با اجبار به وجود نمی‌آید. اگر کتاب در خانه به ابزاری برای سرزنش، مقایسه یا تحمیل تکلیف تبدیل شود، ممکن است کودک از همان چیزی فاصله بگیرد که قرار است مایه رشد او باشد. پدر باید به فرزند فرصت دهد تا علایق خود را بشناسد، کتاب‌های متناسب با سن و روحیه‌اش را انتخاب کند و به‌تدریج از خواندن لذت ببرد. همه کودکان از یک راه به کتاب علاقه‌مند نمی‌شوند؛ یکی با داستان و شعر انس می‌گیرد، دیگری به زندگی‌نامه‌ها علاقه دارد و آن دیگری از کتاب‌های علمی و تاریخی لذت می‌برد.

مهم آن است که پدر، به‌جای تحمیل سلیقه خود، دریچه‌ای متناسب با دنیای ذهنی فرزندش به روی او بگشاید. وظیفه او این نیست که از کودکی کتاب‌خوانی مطابق میل خود بسازد، بلکه باید زمینه‌ای فراهم کند تا فرزندش کتاب را راهی برای کشف جهان و پرورش اندیشه خود بداند. در بسیاری از خانواده‌ها، پدر برای آموزش و آینده شغلی فرزند اهمیت فراوانی قائل است، اما گاه فراموش می‌کند که موفقیت تحصیلی با فرهنگ مطالعه یکسان نیست. ممکن است کودکی نمره‌های خوبی بگیرد و کتاب‌های درسی‌اش را به‌دقت بخواند، اما پس از پایان تحصیل، رابطه‌اش با خواندن نیز پایان یابد.

فرهنگ مطالعه زمانی شکل می‌گیرد که خواندن از محدوده تکلیف بیرون بیاید و به نیازی درونی تبدیل شود

فرهنگ مطالعه زمانی شکل می‌گیرد که خواندن از محدوده تکلیف بیرون بیاید و به نیازی درونی تبدیل شود؛ نیازی برای دانستن، اندیشیدن و فهمیدن آنچه در پیرامون انسان می‌گذرد. پدر می‌تواند با گفت‌و‌گو درباره مطالبی که فرزندش می‌خواند، پرسیدن نظر او و پذیرفتن پرسش‌هایش، این رابطه را عمیق‌تر کند. خانه‌ای که در آن پرسیدن نشانه کنجکاوی است، نه بی‌ادبی، و ندانستن فرصتی برای آموختن است، نه مایه شرمساری، زمینه مناسبی برای پرورش خواننده‌ای مستقل و اندیشمند فراهم می‌آورد. نقش پدر در فرهنگ مطالعه، از انتخاب کتاب فراتر می‌رود و به نوع نگاه او به زندگی مربوط می‌شود.

پدری که در برابر مسائل، شتاب‌زده داوری نمی‌کند، برای شنیدن نظر مخالف آمادگی دارد و در مواجهه با ناآگاهی، به‌جای ادعا کردن به جست‌و‌جو می‌پردازد، عملا به فرزند خود می‌آموزد که اندیشیدن نیازمند صبر و شناخت است. کتاب‌خوانی نیز در اصل همین تمرین است؛ تمرین فاصله گرفتن از داوری‌های فوری، شنیدن صدایی متفاوت و پذیرفتن این احتمال که آنچه تاکنون درست می‌پنداشته‌ایم، نیازمند بازنگری باشد. پدری که چنین روحیه‌ای دارد، فرزندش را تنها به خواندن کتاب تشویق نمی‌کند، بلکه به او می‌آموزد چگونه بخواند، چگونه بیندیشد و چگونه درباره آنچه می‌خواند، مسئولانه داوری کند.

فرهنگ مطالعه الزاماً از خانه‌ای پر از کتاب آغاز نمی‌شود؛ گاهی چند کتاب خوب، مراجعه منظم به کتابخانه عمومی برای آغاز این راه کافی است

در این میان، شرایط زندگی خانواده را نیز نباید نادیده گرفت. همه پدران از امکانات اقتصادی یکسانی برخوردار نیستند و همه خانواده‌ها نمی‌توانند کتابخانه‌ای بزرگ در خانه داشته باشند. فرهنگ مطالعه الزاماً از خانه‌ای پر از کتاب آغاز نمی‌شود؛ گاهی چند کتاب خوب، مراجعه منظم به کتابخانه عمومی، خواندن مشترک یک داستان یا گفت‌و‌گو درباره مطلبی که پدر و فرزند خوانده‌اند، برای آغاز این راه کافی است. آنچه اهمیت دارد، جایگاهی است که خانواده برای کتاب و دانستن قائل می‌شود. اگر کودک احساس کند کتاب در زندگی خانه حضور دارد و خواندن فعالیتی ارزشمند و دوست‌داشتنی است، امکان بیشتری دارد که در سال‌های بعد نیز این عادت را حفظ کند. پدر در این مسیر، بیش از آنکه به امکانات فراوان نیاز داشته باشد، به توجه، استمرار و باور عملی به ارزش مطالعه نیازمند است.

امروز که تلفن‌های همراه و رسانه‌های دیجیتال بخش بزرگی از وقت خانواده‌ها را به خود اختصاص داده‌اند، نقش پدر اهمیت بیشتری پیدا کرده است. نمی‌توان از فرزند انتظار داشت که ساعت‌ها مطالعه کند، درحالی‌که تمام اوقات فراغت بزرگ‌تر‌ها صرف صفحه‌های تلفن همراه می‌شود. محدود کردن استفاده از ابزار‌های دیجیتال، اگر فقط متوجه کودکان باشد، معمولاً به نتیجه‌ای پایدار نمی‌رسد. پدر باید پیش از هر چیز، سهم خود را در این عادت‌ها ببیند و میان استفاده ضروری از فناوری و وابستگی بی‌هدف به آن تفاوت بگذارد. ایجاد زمانی مشخص برای مطالعه خانوادگی، قرار دادن کتاب در دسترس فرزندان و اختصاص بخشی از گفت‌و‌گو‌های روزانه به موضوعات خواندنی، می‌تواند به‌تدریج جایگاه کتاب را در زندگی خانواده استوارتر کند.

پدر نمی‌تواند فرزندش را به خواندن وادار کند و انتظار داشته باشد که این اجبار، پس از پایان نظارت او نیز ادامه یابد

در نهایت، فرهنگ مطالعه با دستور و توصیه ساخته نمی‌شود؛ با تجربه‌ای مداوم از زندگی در کنار کتاب شکل می‌گیرد. پدر نمی‌تواند فرزندش را به خواندن وادار کند و انتظار داشته باشد که این اجبار، پس از پایان نظارت او نیز ادامه یابد. آنچه ماندگار می‌شود، علاقه‌ای است که در فضای خانه رشد کرده و با تجربه‌های خوشایند، گفت‌و‌گو‌های صمیمانه و مشاهده رفتار پدر تقویت شده است. فرزندی که پدرش را در حال مطالعه دیده، پرسش‌هایش را جدی گرفته و برای دانستن ارزش قائل شده است، کتاب را نه نشانه اجبار، بلکه بخشی از زندگی می‌شناسد.

شاید سال‌ها بعد، هنگامی که آن فرزند در خانه خود کتابی را برمی‌دارد و در کنار فرزندانش می‌خواند، تازه روشن شود که نقش پدر تا کجا امتداد یافته است. پدر در چنین وضعی تنها به فرزند خود کتاب‌خواندن نیاموخته است؛ او عادتی فرهنگی را از نسلی به نسل دیگر منتقل کرده و در شکل‌گیری آینده‌ای سهیم شده است که در آن، دانستن ارزش دارد، اندیشیدن جدی گرفته می‌شود و کتاب همچنان جای خود را در زندگی انسان حفظ می‌کند.

منبع: ایرنا