میراث چند هزارساله تهران؛ قدیمی‌تر از استقلال آمریکا
به گزارش گروه فرهنگ پایگاه خبری تحلیلی «تهران پرس»؛ ماجرا از اظهارات مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، درباره لشکرکشی خشایارشاه به یونان آغاز شد؛ اما واکنشی که سفارت ایران در بوسنی و هرزگوین به این سخنان داد، نه با بیانیه‌های رسمی و دیپلماتیک، بلکه با یک جمله کوتاه و طنزآمیز توجه‌ها را به خود جلب کرد: «آفتابه ایرانی ده برابر کشور تو عمر دارد!»
آفتابه‌ای که سخنگوی تاریخ شد
همین یک جمله کافی بود تا بار دیگر بحث درباره قدمت تمدن ایران و تفاوت آن با عمر سیاسی ایالات متحده داغ شود. آفتابه، این وسیله ساده و آشنای خانه‌های ایرانی، ناگهان از گوشه حمام و حیاط بیرون آمد و به سوژه‌ای برای روایت تاریخ تبدیل شد.
البته نباید از یاد برد که میان قدمت یک تمدن و عمر یک وسیله مشخص تفاوت است. برای اثبات قدمت آفتابه به‌عنوان یک ابزار، به شواهد تاریخی و باستان‌شناختی نیاز داریم؛ اما درباره قدمت تمدن‌های ایران باستان، اسناد و محوطه‌های تاریخی فراوانی وجود دارد که جایگاه ایران را در تاریخ جهان نشان می‌دهند.
طنز ماجرا در همین‌جاست؛ وسیله‌ای معمولی ناگهان نقش سخنگوی تاریخ را بر عهده گرفته است. انگار قرار است به جای دیپلمات‌ها پشت تریبون بایستد و بگوید: «دوست عزیز، پیش از آنکه درباره تاریخ ما صحبت کنی، بد نیست نگاهی هم به شناسنامه تمدن ایران بیندازی!»
پرسشی جدی در پس یک شوخی
اما این کنایه، فارغ از شوخی موجود در آن، فرصتی برای پرداختن به پرسشی جدی‌تر فراهم کرده است: ایران چه میراثی دارد که با گذشت هزاران سال، همچنان در محافل علمی و فرهنگی جهان مورد توجه قرار می‌گیرد؟ پاسخ را باید در آثار برجای‌مانده از تمدن‌های گوناگون این سرزمین جست‌وجو کرد؛ آثاری که نه با شعار، بلکه با خشت، سنگ، کتیبه و سازه‌های مهندسی، از تاریخ ایران سخن می‌گویند.
تهران؛ شهری با ریشه‌هایی کهن‌تر از تصور
وقتی از تاریخ تهران سخن می‌گوییم، نباید تنها به خیابان‌های قدیمی، خانه‌های قاجاری و بناهای به‌جامانده از دوره پهلوی بسنده کنیم؛ چراکه در محدوده تهران بزرگ، به‌ویژه در شهر تاریخی ری، آثاری وجود دارند که ریشه‌های آن‌ها به دوران باستان بازمی‌گردد. این میراث تاریخی نشان می‌دهد که سرزمین تهران امروز، مدت‌ها پیش از شکل‌گیری ایالات متحده آمریکا، میزبان تمدن‌ها، اجتماعات انسانی و مراکز مهم زندگی شهری بوده است.
یکی از مهم‌ترین این مکان‌ها، چشمه‌علی شهر ری است؛ محوطه‌ای باستانی که شواهد باستان‌شناسی از سکونت انسان در آن به هزاران سال پیش بازمی‌گردد. قدمت برخی از شواهد سکونت در این محدوده به حدود ۶۰۰۰ سال پیش از میلاد می‌رسد. چشمه‌علی از این منظر، یکی از نقاط مهم برای شناخت پیشینه زندگی انسانی در منطقه تهران بزرگ به شمار می‌رود؛ هرچند قدمت محوطه باستانی با تاریخ شکل‌گیری شهر تهران امروزی تفاوت دارد.
قلعه رشکان و برج طغرل؛ روایتگران ری باستان
در کنار این محوطه باستانی، قلعه رشکان نیز از آثار تاریخی برجسته شهر ری محسوب می‌شود. این قلعه که ریشه‌های آن به دوره اشکانی بازمی‌گردد، بخشی از پیشینه دفاعی و نظامی ری باستان را روایت می‌کند. ری در دوره‌های مختلف تاریخی از مراکز مهم سکونت و فعالیت‌های اقتصادی و سیاسی بوده و بقایای استحکامات آن، تصویری از اهمیت این شهر در روزگار گذشته ارائه می‌دهد.
از دیگر آثار شاخص منطقه ری، برج طغرل است؛ بنایی تاریخی از دوره سلجوقی که قدمت آن به حدود قرن دوازدهم میلادی می‌رسد. این برج آجری که از نمادهای تاریخی ری محسوب می‌شود، قرن‌ها پیش از استقلال آمریکا ساخته شده و نمونه‌ای ارزشمند از معماری ایران در دوران اسلامی است.
بناهای قدیمی پایتخت؛ پیش از پایتخت شدن
اما میراث تاریخی تهران تنها به شهر ری محدود نمی‌شود. در بافت قدیمی پایتخت نیز بناهایی وجود دارند که قدمت آن‌ها به پیش از تبدیل تهران به پایتخت ایران بازمی‌گردد. امامزاده یحیی در محله‌ای تاریخی در منطقه ۱۲ تهران، از جمله این آثار است که پیشینه آن به قرون گذشته می‌رسد. این مجموعه مذهبی در کنار دیگر بناهای تاریخی محلات قدیمی، بخشی از حافظه تاریخی تهران را تشکیل می‌دهد.
امامزاده سید اسماعیل نیز از بناهای مذهبی شناخته‌شده تهران قدیم است که پیشینه تاریخی آن به دوره پیش از پایتخت‌شدن تهران می‌رسد. این اثر در محدوده تاریخی شهر قرار دارد و از جمله نشانه‌هایی است که می‌تواند در روایت شکل‌گیری و گسترش تهران مورد توجه قرار گیرد.
کاخ گلستان و بازار تهران؛ میراث زنده پایتخت
در میان مجموعه‌های تاریخی پایتخت، کاخ گلستان جایگاه ویژه‌ای دارد. ریشه‌های شکل‌گیری این مجموعه به دوره صفوی بازمی‌گردد و بخش‌های مختلف آن در دوره‌های بعد توسعه یافته‌اند. کاخ گلستان امروزه یکی از مهم‌ترین مجموعه‌های تاریخی و معماری تهران است و به‌خوبی تحولات سیاسی، فرهنگی و هنری ایران در دوره‌های مختلف را به نمایش می‌گذارد.
بازار بزرگ تهران نیز از دیگر بخش‌های مهم میراث تاریخی پایتخت است. این بازار در گذر زمان گسترش یافته و به یکی از مهم‌ترین مراکز اقتصادی و اجتماعی شهر تبدیل شده است. هرچند قدمت راسته‌ها و بخش‌های مختلف بازار یکسان نیست، پیشینه تاریخی آن با روند توسعه تهران در دوره‌های گذشته پیوند خورده است.
تپه میل و آرامگاه ابن بابویه؛ نشانه‌هایی از دوران باستان و اسلامی
در جنوب تهران بزرگ، تپه میل نیز از محوطه‌های تاریخی مهم به شمار می‌رود. بقایای معماری این محوطه به دوره ساسانی نسبت داده می‌شود و از اهمیت منطقه ری در تاریخ ایران پیش از اسلام حکایت دارد. این اثر در کنار دیگر محوطه‌های باستانی منطقه، فرصتی برای شناخت میراث فرهنگی و مذهبی ایران در دوران باستان فراهم می‌کند.
همچنین بقایای استحکامات و دیوارهای تاریخی ری، یادآور اهمیت دفاعی این شهر در دوره‌های مختلف هستند. ری در طول تاریخ بارها دستخوش تحولات سیاسی و اجتماعی شده و آثار باقی‌مانده از آن، بخش‌هایی از این گذشته پرفرازونشیب را بازگو می‌کنند.
آرامگاه ابن بابویه نیز از مکان‌های تاریخی شناخته‌شده شهر ری است. این آرامگاه با نام شیخ صدوق، دانشمند برجسته قرن چهارم هجری، پیوند دارد؛ هرچند بنای کنونی آرامگاه در دوره‌های بعد شکل گرفته و توسعه یافته است. این مجموعه از نظر تاریخی و فرهنگی، جایگاه ویژه‌ای در میان آثار شناخته‌شده جنوب تهران دارد.
مقایسه‌ای که تفاوت تمدن و کشور را آشکار می‌کند
مقایسه این آثار با تاریخ ایالات متحده آمریکا، تفاوت میان قدمت تمدنی و تاریخ شکل‌گیری یک کشور را آشکار می‌کند. ایالات متحده در سال ۱۷۷۶ میلادی اعلام استقلال کرد، درحالی‌که شواهد باستان‌شناسی منطقه ری از حضور جوامع انسانی در هزاران سال پیش از آن حکایت دارند. همچنین بناهایی مانند قلعه رشکان و برج طغرل، قرن‌ها پیش از استقلال آمریکا ساخته شده‌اند.
البته در این مقایسه باید میان قدمت یک محوطه باستانی، زمان ساخت یک بنا و تاریخ شکل‌گیری شهر تهران تفاوت قائل شد. تهران در دوره‌های متأخر تاریخی به‌تدریج گسترش یافت و در دوره قاجار به پایتخت ایران تبدیل شد؛ اما منطقه گسترده‌تر تهران بزرگ، به‌ویژه ری، پیشینه‌ای بسیار کهن‌تر دارد.
این آثار تاریخی نشان می‌دهند که تهران بزرگ تنها یک کلان‌شهر امروزی نیست، بلکه بخشی از سرزمینی است که لایه‌های گوناگون تاریخ ایران را در خود جای داده است؛ سرزمینی که از محوطه‌های باستانی چشمه‌علی تا قلعه‌های اشکانی، بناهای سلجوقی و مجموعه‌های تاریخی تهران قدیم، روایتگر هزاران سال زندگی، فرهنگ و تمدن است.
انتهای خبر/