معضل کمبود پناهگاه در ۱۶۱ محله تهران
به گزارش گروه جامعه پایگاه خبری تحلیلی «تهران پرس»؛ تهران شهری با میلیون‌ها ساکن و هزاران ساختمان، مرکز اقتصادی و اداری کشور و در عین حال شهری با مجموعه‌ای از مخاطرات طبیعی و انسان‌ساخت است. زلزله، آتش‌سوزی، حوادث زیرساختی و همچنین شرایط جنگی، از جمله بحران‌هایی هستند که مدیریت شهری باید برای آنها برنامه داشته باشد. در چنین شرایطی، وجود فضا‌های امن و پناهگاهی در محله‌های مختلف شهر یکی از بخش‌های مهم تاب‌آوری شهری محسوب می‌شود.
با این حال، آخرین آمار اعلام‌شده از سوی سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران نشان می‌دهد هنوز بخش قابل توجهی از محله‌های پایتخت از پناهگاه مناسب برخوردار نیستند. علی نصیری، رئیس این سازمان، اعلام کرده است که در حال حاضر ۱۶۱ محله تهران فاقد پناهگاه هستند، ۱۲۴ محله با کمبود ظرفیت پناهگاهی مواجه‌اند و ۶۵ محله نیز با وجود نیاز به توسعه، حداقل ظرفیت قابل قبول را دارند؛ آماری که ضرورت توسعه فضا‌های امن شهری و افزایش آمادگی پایتخت در برابر شرایط اضطراری را جدی‌تر از گذشته مطرح می‌کند.
۵۱۸ پناهگاه قدیمی چه وضعیتی دارند؟
یکی از بخش‌های مهم برنامه مدیریت بحران تهران، شناسایی و بررسی پناهگاه‌های ساخته‌شده در دوران دفاع مقدس است. بر اساس اعلام سازمان مدیریت بحران، ۵۱۸ پناهگاه مربوط به آن دوره در تهران شناسایی، مستندسازی و در سامانه اطلاعات مکانی ثبت شده‌اند، اما همه آنها در شرایط فعلی قابل استفاده نیستند.
بررسی‌های انجام‌شده نشان داده است که ۱۸۱ مورد از این پناهگاه‌ها با مقاوم‌سازی، تجهیز و بهسازی قابلیت بهره‌برداری مجدد دارند. این موضوع نشان می‌دهد تهران بخشی از زیرساخت پناهگاهی گذشته خود را در اختیار دارد، اما بازگرداندن آنها به چرخه استفاده نیازمند سرمایه‌گذاری و برنامه‌ریزی است.
از سوی دیگر، مدیریت شهری برای جبران کمبود موجود به سراغ فضا‌های زیرسطحی رفته است. ۲۵۳ فضای زیرسطحی شامل پارکینگ‌ها، مجتمع‌های تجاری و اداری و فضا‌های مشابه شناسایی شده‌اند که امکان تبدیل آنها به فضا‌های پناهگاهی وجود دارد.
آیا مترو می‌تواند پناهگاه باشد؟
یکی از پرسش‌های مهم شهروندان این است که آیا در شرایط اضطراری می‌توان از ایستگاه‌های مترو به عنوان پناهگاه عمومی استفاده کرد؟ پاسخ مسئولان مدیریت بحران تهران به این پرسش، دست‌کم درباره خطوط فعلی، منفی یا مشروط است.
علی نصیری تأکید کرده است که خطوط فعلی مترو از ابتدا با هدف پناهگاه ساخته نشده‌اند و تا زمانی که الزامات پدافند غیرعامل در آنها تکمیل نشود، نباید آنها را به عنوان پناهگاه عمومی معرفی کرد. در مقابل، در طراحی خطوط جدید مترو مانند خطوط ۸، ۹، ۱۰ و ۱۱، مطالعات و الزامات پدافندی مورد توجه قرار گرفته است.
این موضوع از نگاه کارشناسان مدیریت بحران اهمیت زیادی دارد؛ زیرا هر فضای زیرزمینی الزاماً پناهگاه استاندارد نیست. پناهگاه باید از نظر سازه‌ای، مسیر‌های دسترسی و خروج، تهویه، امکانات بهداشتی، ظرفیت و دیگر الزامات ایمنی شرایط لازم را داشته باشد.
کارشناسان چه می‌گویند؟
مهدی چمران، رئیس شورای اسلامی شهر تهران، نیز پیش‌تر بر ضرورت توجه جدی به موضوع پناهگاه‌ها تأکید کرده و گفته بود تهران و دیگر شهر‌ها پناهگاه کامل و آماده کافی ندارند و باید از تجربه و ظرفیت پناهگاه‌های گذشته استفاده شود.
محمد آخوندی، رئیس کمیسیون برنامه و بودجه شورای شهر تهران، نیز در جریان بررسی برنامه‌های بودجه‌ای شهرداری اعلام کرده بود که ۸۰۰ میلیارد تومان برای ساخت پناهگاه در بودجه سال ۱۴۰۵ پیش‌بینی شده است. این اعتبار می‌تواند بخشی از نیاز‌های زیرساختی شهر در زمینه فضا‌های امن را پوشش دهد.
از نگاه کارشناسان حوزه مدیریت بحران، مهم‌ترین نکته این است که برنامه پناهگاهی تهران نباید تنها در زمان وقوع بحران فعال شود. شناسایی فضاها، مقاوم‌سازی، تجهیز، تعیین ظرفیت، ایجاد مسیر‌های دسترسی و آموزش شهروندان باید پیش از بحران انجام شود. همچنین پناهگاه‌ها باید به شکلی توزیع شوند که شهروندان برای رسیدن به فضای امن مجبور به طی مسیر‌های طولانی در زمان حادثه نباشند.
هر محله باید یک برنامه مشخص داشته باشد
وجود ۱۶۱ محله بدون پناهگاه نشان می‌دهد مسئله فقط ساخت چند فضای جدید نیست، بلکه تهران به یک نقشه جامع پناهگاهی نیاز دارد؛ نقشه‌ای که در آن مشخص باشد هر محله در شرایط اضطراری چه فضای امنی در اختیار دارد و ظرفیت آن برای چه تعداد شهروند پیش‌بینی شده است.
مدیریت بحران تهران اعلام کرده که در کنار اقدامات کوتاه‌مدت، سند راهبردی و عملیاتی توسعه فضا‌های زیرسطحی شهر در حال تدوین است. همچنین تهیه شناسنامه برای فضا‌های زیرسطحی موجود و بررسی ظرفیت آنها برای استفاده در شرایط اضطراری در دستور کار قرار گرفته است.
کارشناسان معتقدند اطلاع‌رسانی و آموزش عمومی نیز به اندازه ساخت پناهگاه اهمیت دارد. شهروند باید بداند در زمان بحران چه اقدامی انجام دهد، کدام فضای ساختمان برای پناه‌گیری مناسب‌تر است و چه زمانی نباید برای رسیدن به یک پناهگاه از محل امن خود خارج شود.
در نهایت، عدد ۱۶۱ محله فاقد پناهگاه تنها یک آمار نیست؛ این رقم نشان‌دهنده بخشی از شکاف موجود در تاب‌آوری پایتخت است. تهران برای تبدیل شدن به شهری آماده در برابر بحران، علاوه بر تجهیزات امدادی و نیرو‌های تخصصی، به شبکه‌ای از فضا‌های امن، استاندارد و قابل دسترس نیاز دارد؛ شبکه‌ای که باید پیش از وقوع حادثه شکل بگیرد، نه پس از آن.
انتهای خبر/