پلاک طهرون |شوش؛ از دروازه شاه عبدالعظیم تا امروز
به گزارش خبرنگار سرویس مناطق پایگاه خبری تحلیلی «تهران پرس»؛ محله شوش، واقع در جنوب تهران و در منطقه ۱۲ شهرداری، یکی از قدیمی‌ترین و پرجمعیت‌ترین نواحی شهری پایتخت ایران است. شهری پایتخت ایران است. محله شوش یکی از قدیمی‌ترین محله‌های جنوب تهران است؛ محدوده‌ای که بخش مهمی از خاطرات تاریخی پایتخت را در خود جای داده و نام آن با دروازه‌های قدیمی، مسیر شهرری، راه‌آهن، بازار، فعالیت‌های اقتصادی و زندگی اجتماعی مردم جنوب شهر گره خورده است. این محله امروز در محدوده منطقه ۱۵ شهرداری تهران قرار دارد و در مجاورت محله‌هایی همچون باغ آذری، دروازه غار، مولوی، کوثر، طیب، مظاهری و بی‌سیم قرار گرفته است.
شوش در روزگار تهران قدیم
برای شناخت شوش باید به روزگاری بازگشت که تهران هنوز شهری محصور بود. در دوره قاجار، به‌ویژه در زمان ناصرالدین شاه، تهران با دیوار‌هایی بلند و خندق‌هایی در اطراف آن از مناطق پیرامونی جدا می‌شد و ورود و خروج مردم از طریق دروازه‌های مشخص انجام می‌گرفت. در آن زمان، شمار دروازه‌های تهران به ۱۲ دروازه رسید و بخش جنوبی شهر نیز با دروازه‌هایی مانند خانی‌آباد، غار و حضرت عبدالعظیم شناخته می‌شد.
محدوده خیابان شوش امروزی تا حوالی راه‌آهن، در امتداد بخش جنوبی حصار تهران قرار داشت. در آن دوران هنوز خبری از خیابان‌های گسترده و شبکه حمل‌ونقل امروزی نبود و دروازه‌ها مهم‌ترین مسیر‌های ارتباطی شهر با بیرون از تهران به شمار می‌رفتند.
یکی از مهم‌ترین مسیر‌های این بخش، دروازه شاه عبدالعظیم بود. محدوده شوش و اطراف آن نیز در دوره‌هایی با همین عنوان شناخته می‌شد؛ زیرا این مسیر راه ارتباطی تهران با شهرری و حرم حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) بود.
دروازه شاه عبدالعظیم و مسیر شهرری
دروازه شاه عبدالعظیم پیشینه‌ای قدیمی‌تر از دوره ناصری دارد. این دروازه در دوره صفوی و در جریان شکل‌گیری حصار طهماسبی ساخته شد و در تحولات بعدی تهران، محل آن تغییر کرد. در دوره ناصرالدین شاه و همزمان با شکل‌گیری حصار ناصری، ساختار قدیمی شهر دگرگون شد و دروازه شاه عبدالعظیم نیز به محدوده جنوبی‌تر تهران منتقل شد.
این دروازه برای مردم تهران اهمیت ویژه‌ای داشت؛ زیرا مسیر اصلی حرکت به سوی شهرری و زیارت حرم حضرت عبدالعظیم (ع) بود. پیش از گسترش وسایل نقلیه، مردم با درشکه و چهارپایان این مسیر را طی می‌کردند و سفر به شهرری علاوه بر جنبه زیارتی، بخشی از برنامه‌های تفریحی خانواده‌ها نیز محسوب می‌شد.
در سال‌های بعد، مسیر راه‌آهن و ماشین دودی نیز بر اهمیت این بخش افزوده شد. از سال ۱۳۰۶ قمری، مسیر راه‌آهن حضرت عبدالعظیم و دروازه مربوط به آن به این محدوده اضافه شد و ماشین دودی از همین مسیر مردم را میان تهران و شهرری جابه‌جا می‌کرد. محل دروازه ماشین دودی و ابتدای مسیر راه‌آهن تهران به شهرری در محدوده شوش و ابتدای خیابان شهرزاد، یعنی خیابان شهید رجب‌نیا، قرار داشت.
دروازه حضرت عبدالعظیم نیز در محدوده میدان شوش امروزی قرار گرفته بود و مسیر دیگری برای اتصال تهران به شهرری به شمار می‌رفت. خیابانی که بعد‌ها با نام رزم‌آرا شناخته شد، پس از انقلاب اسلامی به نام فداییان اسلام تغییر کرد و همچنان یکی از مسیر‌های شناخته‌شده این محدوده است.
شکل‌گیری شوش جدید و پایان حصار تهران
با آغاز دوره پهلوی، ساختار تهران به سرعت تغییر کرد. دیوار‌های قدیمی شهر تخریب و خندق‌های اطراف آن پر شدند و به تدریج خیابان‌ها و مسیر‌های تازه جای حصار‌های تاریخی را گرفتند. این تحول باعث شد مناطق پیرامون حصار نیز به داخل بافت شهری تهران نزدیک‌تر شوند.
در همین دوره، بخش‌هایی از خیابان شوش شرقی شکل گرفت و نام شوش برای این محدوده تثبیت شد. با توسعه تهران، شوش دیگر تنها یک محدوده بیرون از حصار نبود و آرام‌آرام به یکی از محله‌های جنوبی پایتخت تبدیل شد.
با این حال، شوش همچنان ویژگی‌های اجتماعی و اقتصادی خاص خود را داشت. استقرار گاراژ‌های متعدد و حضور خودرو‌های سنگین باری، چهره‌ای متفاوت به این بخش از شهر داده بود. رانندگان کامیون برای استراحت، دریافت بارنامه یا جابه‌جایی کالا به شوش مراجعه می‌کردند و همین مسئله باعث شد فضای محله برای سال‌های طولانی بیشتر با فعالیت‌های حمل‌ونقلی و تجاری شناخته شود.
شوش و رونق میدان میوه و تره‌بار
میدان شوش در دوره‌ای یکی از اصلی‌ترین مراکز عرضه میوه و تره‌بار تهران بود. حجم رفت‌وآمد بارفروشان، کامیون‌ها و خریداران، این میدان را به یکی از نقاط اقتصادی مهم جنوب پایتخت تبدیل کرده بود.
به همین دلیل در آن سال‌ها شوش بیشتر چهره‌ای تجاری و کاری داشت و حضور خانواده‌ها در مقایسه با امروز کمتر بود. گاراژها، باربری‌ها و میدان میوه و تره‌بار بخش قابل توجهی از زندگی روزمره این محدوده را شکل می‌دادند.
با گذشت زمان و تغییر ساختار اقتصادی شهر، کاربری‌های تجاری شوش نیز دگرگون شد. بازار این محدوده به تدریج به یکی از مراکز مهم عرضه بلور، چینی، لوازم آشپزخانه، کالا‌های تزئینی و جهیزیه تبدیل شد؛ ویژگی‌ای که امروز نیز یکی از مهم‌ترین نشانه‌های هویتی شوش محسوب می‌شود.
شوش یا شبیر؛ نامی از دل زمین‌های قدیمی
شوش در گذشته با نام «شبیر» نیز شناخته می‌شد. درباره علت این نامگذاری روایت‌های مختلفی وجود دارد. بر اساس روایت‌های محلی، بخشی از زمین‌های محدوده شوش در گذشته زمین‌های کشاورزی وابسته به روستای نجف‌آباد بود و مالکان مختلفی داشت.
در میان مالکان این اراضی، نام‌های شبیر، وفا و شقاقی مطرح شده است. بعد‌ها بخشی از زمین‌های شبیر به دختران او رسید و وفا که داماد خانواده بود، مدیریت این اراضی را برعهده گرفت. با گذشت زمان زمین‌ها به قطعات کوچک‌تر تقسیم و واگذار شدند و نام شبیر نیز در حافظه محلی منطقه باقی ماند.
درباره نام شوش نیز دیدگاه‌های گوناگونی مطرح شده است. برخی آن را برگرفته از نام شهر باستانی شوش می‌دانند و برخی دیگر پیوند این نام با مسیر تاریخی جنوب تهران و دروازه شاه عبدالعظیم را مطرح کرده‌اند. در هر حال، نام شوش امروز بخشی جدایی‌ناپذیر از هویت تاریخی جنوب پایتخت است.
مسجد وفا و هویت مذهبی محله
هویت شوش تنها به بازار و فعالیت‌های اقتصادی محدود نبوده است. مسجد وفا یکی از قدیمی‌ترین بنا‌های مذهبی این محله محسوب می‌شود. این مسجد در خیابان شهید تکلی قرار دارد و در گذشته با عنوان مسجد سنگی نیز شناخته می‌شد.
وفا، از افراد شناخته‌شده و خیر محله، نقش مهمی در شکل‌گیری این مسجد داشت. بر اساس روایت‌های محلی، در مراسم افتتاح مسجد، آیت‌الله بروجردی و شماری از علما از قم به تهران آمدند و حاج عبدالرزاق به عنوان نخستین امام جماعت مسجد معرفی شد. نام عبدالرزاق نیز همچنان با مسجد وفا گره خورده و محل دفن او در همین مسجد قرار دارد.
در کنار مسجد وفا، شوش دارای چندین مسجد، حسینیه و هیئت مذهبی بوده است. وجود حدود ۱۴ حسینیه و هیئت مذهبی در روایت‌های محلی، نشان‌دهنده جایگاه فعالیت‌های مذهبی در زندگی اجتماعی ساکنان این محله است.
از خانه‌های قدیمی تا کوره‌های آجرپزی
شوش و محدوده باغ آذری در دوره‌هایی با کوره‌های آجرپزی نیز شناخته می‌شدند. این کوره‌ها مصالح مورد نیاز بخش‌هایی از تهران را تأمین می‌کردند و در روند توسعه پایتخت نقش داشتند.
همزمان، در محله خانه‌هایی با حیاط‌های قدیمی، کوچه‌های باریک و بافتی متفاوت از مناطق شمالی تهران شکل گرفته بود. بخشی از این زمین‌ها نیز پیش‌تر در اختیار مالکان محلی و خیران قرار داشت.
در کنار این ویژگی‌ها، مشکلاتی مانند فرسودگی برخی ساختمان‌ها، کمبود فضای سبز و مسائل اجتماعی نیز در دوره‌های مختلف در شوش وجود داشته است. همین شرایط باعث شد این محله در کنار ظرفیت‌های تاریخی و اقتصادی، با چالش‌های اجتماعی خاص جنوب تهران نیز مواجه باشد.
شوش در سال‌های منتهی به انقلاب اسلامی
در دهه‌های منتهی به انقلاب اسلامی، شوش دیگر یک محدوده بیرون از شهر نبود؛ بلکه به بخشی از بافت شهری تهران تبدیل شده بود. افزایش جمعیت، گسترش خیابان‌ها، توسعه حمل‌ونقل و افزایش ارتباط میان مناطق مختلف، زندگی اجتماعی این محله را نیز تحت تأثیر قرار داد.
محله‌های جنوب تهران به دلیل تراکم جمعیت و ارتباط نزدیک میان ساکنان، بازارها، مراکز مذهبی و مسیر‌های اصلی شهر، از فضای اجتماعی و سیاسی تهران تأثیر می‌پذیرفتند. شوش نیز در همین بستر، تحولات سال‌های منتهی به انقلاب اسلامی را تجربه کرد.
با پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷، ساختار سیاسی و اجتماعی کشور وارد مرحله تازه‌ای شد و محله‌های تهران نیز به تدریج با تغییرات جدید روبه‌رو شدند. شوش در سال‌های پس از انقلاب همچنان جایگاه خود را به عنوان یکی از محله‌های پررفت‌وآمد جنوب پایتخت حفظ کرد و توسعه خدمات شهری، حمل‌ونقل و فعالیت‌های اقتصادی به تدریج چهره آن را تغییر داد.
شوش پس از انقلاب و تغییر چهره محله
پس از انقلاب اسلامی، توسعه تهران سرعت بیشتری گرفت و شوش نیز از این روند بی‌تأثیر نماند. خیابان‌ها توسعه پیدا کردند، وسایل حمل‌ونقل عمومی گسترش یافتند و فعالیت‌های تجاری شکل تازه‌ای به خود گرفتند.
بازار شوش به تدریج به یکی از مراکز شناخته‌شده خرید بلور، چینی، لوازم آشپزخانه و جهیزیه تبدیل شد و مشتریانی از مناطق مختلف تهران برای خرید به این محدوده آمدند. همین فعالیت اقتصادی موجب شد میدان و خیابان‌های اطراف آن همواره از نقاط پرتردد جنوب تهران باشند.
از سوی دیگر، ایستگاه مترو شوش، خطوط اتوبوس و تاکسی و نزدیکی به مسیر‌های اصلی، موقعیت ارتباطی محله را تقویت کردند. بزرگراه بعثت و خیابان هفده شهریور نیز ارتباط شوش را با دیگر بخش‌های پایتخت آسان‌تر کرده‌اند.
شوش امروز؛ محله‌ای میان تاریخ و زندگی شهری
امروز شوش ترکیبی از گذشته و زندگی مدرن شهری است. در یک سو بازار‌های بزرگ و خیابان‌های پرتردد قرار دارند و در سوی دیگر، کوچه‌ها و خانه‌های قدیمی، مسجد‌ها و نشانه‌هایی از گذشته محله دیده می‌شود.
این محله همچنان در نزدیکی مسیر‌های مهم تهران قرار دارد و به دلیل فعالیت تجاری و حمل‌ونقل عمومی، از نقاط شلوغ جنوب پایتخت محسوب می‌شود. بوستان شوش، بوستان بعثت، استخر بعثت، استادیوم کارگران، مراکز آموزشی و پایانه اتوبوسرانی جنوب نیز بخشی از امکانات و ظرفیت‌های پیرامون این محدوده هستند.
شوش همچنین چهره‌های مختلفی را در عرصه ورزش و هنر پرورش داده است. مجید نامجو مطلق، بازیکن سابق استقلال، از چهره‌های ورزشی شناخته‌شده‌ای است که دوران کودکی خود را در این محله گذرانده است. نام ورزشکارانی مانند رحیم میرآخوری، سعید تهرانی‌نژاد و محمود قره‌باغی نیز در روایت‌های محلی شوش دیده می‌شود. در حوزه فرهنگ و هنر نیز نام محمود رزاقی، شاعر، و هنرمندانی مانند سمیه قمصری و زهرا رضازاده با این محله پیوند خورده است.
صمد گنجی یکی از ساکنان محله شوش در گفتگو با تهران پرس گفت: شوش در طول تاریخ خود بار‌ها چهره عوض کرده است؛ از زمانی که پشت دیوار‌های تهران و در نزدیکی خندق قرار داشت تا دوره‌ای که ماشین دودی از آن عبور می‌کرد، سپس روزگار گاراژها و میدان میوه و تره‌بار و در ادامه شکل‌گیری بازار بلور و جهیزیه. انقلاب اسلامی نیز یکی از نقاط مهم این مسیر تاریخی بود که در ادامه تحولات اجتماعی و شهری محله اثر گذاشت.
امروز اگرچه بسیاری از نام‌ها و نشانه‌های قدیمی مانند دروازه غار، لب خط و تیر دوقلو دیگر مانند گذشته در سیمای شهر دیده نمی‌شوند، اما خاطره آنها در حافظه ساکنان و تاریخ شفاهی تهران باقی مانده است. دروازه شاه عبدالعظیم نیز که روزگاری مسیر اصلی رفت‌وآمد مردم به شهرری بود، بخشی از هویت تاریخی این محدوده محسوب می‌شود و احیای آن یادآور گذشته‌ای است که شوش را به یکی از مسیر‌های مهم تهران قدیم تبدیل کرده بود.
محله شوش در نهایت تنها یک محدوده شهری در جنوب تهران نیست؛ بلکه بخشی از تاریخ زنده پایتخت است که در آن می‌توان ردپای تهران قاجاری، تحولات دوره پهلوی، سال‌های منتهی به انقلاب اسلامی، تغییرات پس از انقلاب و شکل‌گیری اقتصاد شهری امروز را در کنار یکدیگر مشاهده کرد. همین پیوند میان گذشته و حال، شوش را به یکی از محله‌های قدیمی و هویت‌دار تهران تبدیل کرده است.
انتهای خبر/
منابع:
سایت قدیم قدیما
ویکی پدیا
همشهری آنلاین
سایت ۶ دنگ
سایت ایسنا
مجله دلتا