تهران، شهری که مغازه‌دار‌ها به یاد دارند
به گزارش گروه جامعه پایگاه خبری تحلیلی «تهران پرس»؛ مغازه‌داران، تهران را نه از پشت پنجره ساختمان‌های بلند، بلکه از دل خیابان‌ها دیده‌اند؛ از روز‌هایی که همسایه‌ها یکدیگر را می‌شناختند تا امروز که بسیاری از مغازه‌ها جای خود را به مجتمع‌های تجاری، دفاتر اداری و فروشگاه‌های زنجیره‌ای داده‌اند.
تهران در چند دهه گذشته فقط بزرگ‌تر نشده، بلکه چهره بسیاری از محله‌هایش نیز تغییر کرده است. تغییر کاربری خانه‌های قدیمی، ساخت‌وساز‌های جدید، افزایش قیمت زمین و اجاره، ورود کسب‌وکار‌های مدرن و تغییر سبک زندگی شهروندان، باعث شده برخی محله‌ها دیگر شباهت چندانی به تصویری که کسبه قدیمی از آنها به یاد دارند، نداشته باشند.
مغازه‌دار‌های قدیمی شاید بهترین شاهدان این تغییر باشند. آنها هر روز شاهد رفت‌وآمد مردم بوده‌اند و تغییر چهره خیابان را قدم‌به‌قدم دنبال کرده‌اند. برای آنها تغییر تهران فقط به معنای ساخته‌شدن یک برج یا تعریض یک خیابان نیست؛ تغییر، در رفتن یک همسایه، بسته‌شدن یک مغازه قدیمی یا جایگزین‌شدن مشتریان قدیمی با نسل جدید خودش را نشان می‌دهد.
اصغر رحیمی یکی از کسبه قدیمی مرکز تهران در گفتگو با «تهران پرس» می‌گوید در گذشته بسیاری از مشتریانش را با نام و حتی نام خانوادگی می‌شناخته است.
به گفته او، خرید از محله بخشی از روابط اجتماعی مردم بود و مغازه‌دار، مشتری را فقط به چشم خریدار نمی‌دید. اما امروز افزایش رفت‌وآمد، تغییر ترکیب جمعیتی و گسترش فروشگاه‌های بزرگ باعث شده رابطه میان فروشنده و مشتری در بسیاری از نقاط شهر کوتاه‌تر و رسمی‌تر شود.
در محله‌های قدیمی‌تر، روایت مشابهی شنیده می‌شود. برخی مغازه‌داران می‌گویند زمانی خانه‌های مسکونی بخش مهمی از بافت اطراف مغازه‌ها را تشکیل می‌دادند و عصر‌ها و شب‌ها محله زندگی جریان داشت؛ اما با تبدیل برخی خانه‌ها به دفتر کار یا ساخت مجتمع‌های جدید، جمعیت ساکن در بعضی محدوده‌ها تغییر کرده است.
تهران؛ از محله‌های محلی تا شهر چندمرکزی
کارشناسان شهری معتقدند تغییرات تهران را نمی‌توان صرفاً به ساخت‌وساز نسبت داد. رشد جمعیت، افزایش قیمت زمین، توسعه شبکه حمل‌ونقل، تغییر الگوی اشتغال و تحولات اقتصادی همگی در تغییر ساختار محله‌ها نقش داشته‌اند.
سعید علوی یک کارشناس شهرسازی در این باره معتقد است : محله زمانی هویت پایدار پیدا می‌کند که سکونت، کسب‌وکار، خدمات عمومی و فضا‌های اجتماعی در کنار یکدیگر وجود داشته باشند.
به اعتقاد او، اگر محله صرفاً به فضای تجاری یا اداری تبدیل شود، بخشی از زندگی اجتماعی خود را از دست می‌دهد.
از نگاه کارشناسان، یکی از مسائل مهم تهران، حفظ تعادل میان نوسازی و هویت محله‌ای است. نوسازی ساختمان‌ها و زیرساخت‌ها ضروری است، اما اگر این روند بدون توجه به تاریخ و ویژگی‌های اجتماعی محله انجام شود، ممکن است نتیجه آن از بین رفتن بخشی از هویت شهری باشد.
در این میان، مغازه‌های قدیمی نیز بخشی از همین هویت هستند. یک مغازه قدیمی فقط یک واحد تجاری نیست؛ در بسیاری از محله‌ها بخشی از حافظه جمعی شهروندان محسوب می‌شود. مغازه‌ای که نسل‌های مختلف یک خانواده برای خرید به آن مراجعه کرده‌اند، برای ساکنان محله خاطره و هویت ایجاد می‌کند.
وقتی مشتری‌ها هم تغییر می‌کنند
کسبه قدیمی بیش از هر گروه دیگری تغییر رفتار مصرف‌کنندگان را لمس کرده‌اند. خرید اینترنتی، فروشگاه‌های زنجیره‌ای، پرداخت الکترونیکی و تغییر ساعات زندگی شهری، الگوی سنتی خرید را دگرگون کرده است.
علی رمضانی یکی از فروشندگان قدیمی می‌گوید: زمانی مردم برای خرید بسیاری از کالا‌ها چند مغازه را می‌گشتند و فروشنده را می‌شناختند، اما امروز سرعت خرید برای بسیاری از شهروندان اهمیت بیشتری دارد. در نتیجه، مغازه محلی برای ادامه فعالیت خود ناچار است با شرایط جدید سازگار شود.
کارشناسان اقتصادی نیز معتقدند فشار اجاره و هزینه‌های جاری، یکی از مهم‌ترین تهدید‌ها برای کسب‌وکار‌های قدیمی است. افزایش ارزش ملک الزاماً به معنای افزایش درآمد مغازه‌دار نیست و در بسیاری از موارد، افزایش اجاره می‌تواند کسب‌وکار‌های کوچک را از محله‌ای که سال‌ها در آن فعالیت کرده‌اند خارج کند.
حافظه‌ای که پشت کرکره‌ها مانده است
شاید بتوان تاریخ اجتماعی تهران را در بخشی از مغازه‌های قدیمی شهر جست‌و‌جو کرد؛ جایی که تغییرات پایتخت نه در قالب عدد و نمودار، بلکه در چهره مشتریان، تابلو‌های مغازه‌ها و خیابان‌های اطراف دیده می‌شود.
تهران امروز شهری متفاوت با چند دهه قبل است و تغییر، بخشی طبیعی از زندگی یک کلانشهر محسوب می‌شود. اما مسئله اصلی این است که در مسیر نوسازی، چه مقدار از هویت محله‌ها باقی می‌ماند.
مغازه‌دار‌های قدیمی شاید بیش از هر کس دیگری این سؤال را لمس کرده باشند. آنها هنوز همان کرکره را بالا می‌کشند، اما خیابانی که هر صبح به آن نگاه می‌کنند دیگر همان خیابان سال‌های جوانی‌شان نیست؛ مشتری‌ها عوض شده‌اند، ساختمان‌ها تغییر کرده‌اند و محله شکل تازه‌ای پیدا کرده است.
با این حال، پشت بسیاری از ویترین‌های قدیمی تهران هنوز داستانی از گذشته این شهر جریان دارد؛ داستان شهری که هر روز تغییر می‌کند، اما بخشی از حافظه‌اش را می‌توان در صدای کرکره مغازه‌هایی شنید که چند دهه است صبح‌ها بالا می‌روند.
انتهای خبر/