عدالت آموزشی فراتر از ساخت مدرسه است
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی «تهران پرس»؛ موضوع عدالت آموزشی، تعداد دانش آموزان و برنامه ریزی برای شروع سال تحصیلی آینده از مهمترین محورهایی بود که در این خصوص معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش با حضور در ایرنا به ابعاد و زوایای مختلف آن اشاره کرد.
متن گفتگوی «رضوان حکیم زاده» معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش در ایرنا به شرح زیر است.
در دولت چهاردهم موضوع آموزش و پرورش و تعلیم و تربیت از نگاه شخص رئیسجمهور و دولت بسیار مورد توجه قرار گرفته است. در این دوره چه اقدامات مهمی پیگیری شده و چه دستور کار جدی در حال پیگیری است؟
حکیم زاده: با توجه به سابقه نسبتاً طولانی که در این مسئولیت داشتم، شاید بتوانم خیلی دقیقتر تفاوت میزان توجه و پرداختن به موضوع آموزش و پرورش توسط رؤسای دولتها را توضیح دهم. بهصورت مشخص، دولت چهاردهم رویکرد بسیار متفاوتی از جهت اهتمامی که به موضوع مهم آموزش و پرورش دارد همچنین در اولویت قرار دادن آموزش و پرورش در پیش گرفته است.
از منظر گفتار، شاید در همه بخشها و در همه دولتها همه راجع به اهمیت آموزش و پرورش صحبت میکنند، چون به هر حال امر بدیهی است و همه خردمندان بر این مهم متفقالقول هستند که اگر جامعه میخواهد مسیر پیشرفت را طی کند، حتماً باید یک توجه و نگاه بسیار دقیق و عمیق و توجه همهجانبه نسبت به آموزش و پرورش و مسائل آن داشته باشد؛ اما این مهم است که در عمل چه اتفاقی میافتد.
شخص رئیسجمهور با صرف وقت فراوان، برگزاری جلسات کارشناسی متعدد و حضور در اجتماعات تخصصی که به این منظور خود تشکیل شد، بر دو موضوع بسیار مهم ارتقای کیفیت و ایجاد تحول اساسی در روشهای آموزش و محیطهای یادگیری تاکید کرده و به عبارتی طرحی نو درانداختن در آن چیزی که در مدرسه جریان دارد را مدنظر داشت همچنین بسط عدالت آموزشی مورد تاکید ایشان است که این مهم باید با مشارکت مردم و محرومیتزدایی از فضاهای آموزشی و منابع و تجهیزات آموزشی پیگیری شود.
شاید در افکار عمومی بیشتر به این موضوع پرداخته شده است که آقای رئیسجمهور صرفاً بر روی مدرسهسازی تأکید دارد و دولت بر احداث واحدهای آموزشی، خصوصاً در مناطق پرمسئله و کمبرخوردار متمرکز شده است، اما واقعیت این است که رئیسجمهور بر ایجاد تحول اساسی در روشهای آموزش و یادگیری در مدارس، مهارتآموزی، ارائه آموزشهای عمیق و پایدار یادگیری تیمی و مشارکتی دانشآموزان و استفاده از روشهای نوین آموزشی در تراز نظامهای پیشرو در دنیا تاکید دارد، اما شاید، چون ساخت مدرسه ملموستر است، بیشتر در کانون توجه قرار گرفته است.
مفهومی به عنوان مفهوم عدالت آموزشی هم در این دوره با تأکید رئیسجمهور و وزیر آموزش و پرورش مطرح شده است. در حوزه عدالت آموزشی، دسترسی همه فرزندان ایران به امکانات آموزشی، دولت چه پیگیریها و اقداماتی انجام داده است؟
حکیم زاده: شاید در رابطه با مفهوم عدالت آموزشی، دقیقترین تعبیر را امام شهید انقلاب فرمودند و به موضوع نصیب برابر آموزشی توجه کردند و فراتر از سطح دسترسی و ثبتنام دانشآموزان در مدرسه تأکید داشتند که نباید بین فلان دانشآموزی که در یک نقطه دوردست درس میخواند با دانشآموزی که در پایتخت هست، از جهت امکانات و منابع و فرصتهای یادگیری تفاوت وجود داشته باشد.
دولت چهاردهم و شخص رئیس جمهوری سعی کردند عدالت اجتماعی را عملیاتی کنند؛ یعنی این مهم را در مقام عمل پیگیری و اجرایی کنند. در این راستا، بخشی از کار احداث مدارس و شناسایی همه نظام مسائل فضاهای آموزشی برای ساخت مدرسه بود؛ در این خصوص برچیدن مدارس کپری، خشتی، سنگی و ناایمنی مورد اهتمام قرار گرفت و خوشبختانه این موارد انجام شد.
در دو سال اول برنامه هفتم پیشرفت، دستاوردها را وزارت آموزش و پرورش با هدایت و حمایت شخص رئیسجمهور توانست داشته باشد. موضوع دیگر، برابری در منابع و امکانات آموزشی بود که باز هم آقای دکتر پزشکیان شخصاً وارد میدان شدند و به صنایع بزرگ و پتروشیمیها دستور دادند که آن قسمت مسئولیت اجتماعی را صرف تجهیز مدارس کنند که به فناوریهای نوین مجهز شوند.
یکی از شکافهای موجود در فرصتهای یادگیری به شکاف منابع و امکانات برمیگردد؛ اینکه برخی مدارس به فناوریهای جدید دسترسی دارند برخی دیگر به این نوع تجهیزات دسترسی ندارند.
آقای رئیسجمهور شخصاً در جلساتی شرکت کردند که تخصصی بود و از ما هم خواستند که مطالعهای در سطح جهانی و به صورت تطبیقی برای شناسایی استانداردهای لازم فناوری، منابع و تجهیزات در مدرسه انجام شود. بعد از جلسات متعدد و بازخوردها، تصمیم بر این شد که برای تجهیز مدارسی که این امکانات را ندارند، در راستای عدالت آموزشی و کاهش شکاف فرصتهای یادگیری، تلویزیونهایی در مدارس نصب و امکانات یادگیری فعال برای دانشآموزان فراهم شود که خوشبختانه با پیگیری ایشان، سری اول تهیه شده و سری دوم هم در حال پیگیری است.
ما اکنون از یک جامعه آماری بزرگ صحبت میکنیم. سیمای آماری دانشآموزان را ترسیم کنید؛ چه تعداد دانشآموز در مقطع ابتدایی مشغول به تحصیل هستند؟
حکیم زاده: سال تحصیلی گذشته ۸ میلیون و ۸۰۰ هزار دانشآموز دوره ابتدایی در سراسر کشور مشغول به تحصیل بودند.
آیا به نسبت سالهای قبل، این آمار کمتر شده یا جمعیت دانش آموزی در مقطع ابتدایی افزایش پیدا کرده است؟
حکیم زاده: کاهش یا افزایش جمعیت دوره ابتدایی تابع روندهای افزایش و کاهش جمعیت است و، چون هنوز ثبتنامهای امسال نهایی نشده، آمار و ارقام نهایی نیست؛ ولی فقط در مورد کلاس اول آمار موجود بر اساس کاهش موالید، امسال تعداد کلاساولیها کاهش پیدا کرده است، اما کاهش خیلی قابل ملاحظه نیست.
در رابطه با معلمان حوزه ابتدایی؛ آیا در حال حاضر کمبود نیروی در مقطع ابتدایی برای سال آینده وجود دارد؟
حکیم زاده: آموزش و پرورش جلسات پروژه مهر و شروع سال تحصیلی جدید را از ۱۵ مهر سال گذشته با حضور وزیر آغاز کرده است؛ یعنی بلافاصله بعد از شروع سال تحصیلی، این جلسات اتاق وضعیت را شروع کردیم که رصد دائم ورود و خروج نیروی انسانی را داشته باشیم و تغییراتی که در کلاسبندیها ایجاد میشود مورد بررسی قرار گیرد. در حوزه تامین نیروی انسانی، تا به امروز، پیگیریهای لازم انجام شده، آمار استانها اخذ و با تمهیداتی که اندیشیده شده، از جهت اینکه کلاسهای ما خالی از معلم باشد، مشکلی نخواهیم داشت.
اما موضوع قابل توجه این است که مدارس استانداردهایی دارد که یکی از آنها تراکم دانشآموزان در کلاس است؛ اینکه ما کلاسی را با معلم برگزار کنیم یک موضوع است و موضوع دیگر این است که تراکم دانشآموزان در کلاسهای درس نباید بالا باشد؛ از این حیث، خوب قطعاً کمبودها در آموزش و پرورش وجود دارد و این مساله مربوط به امسال و سال گذشته نیست بلکه مربوط به برآورد غیر دقیقی است که سازمانهای بیرونی از میزان نیروی انسانی مورد نیاز دارند.
فکر میکنم که سازمان برنامه و بودجه و سازمان امور اداری و استخدامی که خوشبختانه در این دو سال گذشته همراهیها و حمایتهای خیلی خوبی داشتند، همکاریهایی در این خصوص داشته باشند.
وزارت آموزش و پرورش برای سال تحصیلی جدید برنامهریزیهایی دارد، اما درباره نحوه برگزاری سال تحصیلی جدید نگرانیهایی وجود دارد. ما دو جنگ را تجربه کردیم و واقعاً در سالی که گذشت، به دلیل جنگ، ناترازی انرژی، سرما و برودت هوا، روزهایی را دانش آموزان مدرسه نرفتند و آموزش به صورت غیرحضوری انجام شد. آیا این موضوع بر کیفیت یادگیری دانشآموزان تأثیری گذاشته و برآورد و بررسی انجام شده است؟
حکیم زاده: وزارت آموزش و پرورش در این رابطه بررسیهای دقیقی انجام داده ضمن اینکه جا دارد از تلاش مجدانه همه همکارانم در سراسر کشور در خانواده آموزش ابتدایی تشکر کنم؛ مدیران و معلمان مدارس که در این شرایط دشوار زحمت کشیدند و بسیار ایثارگرانه کار را جلو بردند و ما سال تحصیلی را به پایان رساندیم.
اما واقعاً یادگیری در فضای مجازی، خصوصاً در دوره ابتدایی، اصلاً قابل مقایسه با آموزش حضوری نیست و اگر سایر ابعاد تربیت مثل رشد اجتماعی، رشد عاطفی و ارتباط با همسالان و بسیاری موضوعات دیگر را در نظر بگیریم، خوب میبینیم که آموزش مجازی کلاً در تربیت ناتوان است.
در آموزش خصوصاً در دوره اول ابتدایی، تصور اینکه یک دانشآموز که سال اول به مدرسه میرود و میخواهد مهارتهای سواد پایه را یاد بگیرد، صرفاً از طریق گوشی موبایل، در یک فاصلهای با معلم و همسالانش، بتواند این مهارتها را به خوبی یاد بگیرد، خیلی واقعبینانه نیست.
هرچند که واقعاً همکاران ما زحمت کشیدند و نتایج خوبی داشتیم ولی همانطور که در پساکرونا پایشهای بینالمللی نشان داد که تعطیلی آموزش حضوری به ضعفهای اساسی در مهارتهای سواد پایه، خصوصاً مهارت نوشتن، منجر شده بود، این موضوع را در تعطیلی طولانیمدت آموزش حضوری در این دوره جدید هم تجربه کردیم و امیدوار هستیم که به هر حال شرایط به گونهای باشد که امکان آموزشهای حضوری، خصوصاً در دوره ابتدایی، فراهم باشد.
برای جبران افت تحصیلی در مقطع ابتدایی چه اقداماتی انجام شده است؟
حکیم زاده: مهمترین اقدام در دوره ابتدایی برای جبران ضعف یادگیری یا فقر یادگیری دانشآموزان، طرح حمایت آموزشی مستمر یادگیرندگان «حامی» است؛ اجرای طرح حامی از سال گذشته در راستای عدالت آموزشی و تأکید رئیسجمهور آغاز شد تا فرصتهای یادگیری برای همه فرزندان این سرزمین فراهم شود و سعی کنیم که با دادن فرصتهای حمایتی بیشتر در تابستان کاستیها جبران شود.
در سال گذشته جامعه هدف طرح حامی دانشآموزانی بودند که در ارزشیابی کیفی توصیفی نوبت اول، رتبه «نیازمند تلاش» و «قابل قبول» در سه درس فارسی، ریاضی و علوم کسب کرده بودند و با دستورالعملی که ابلاغ کردیم نیز سعی شد که فرصتهای حمایتی برای این دسته از دانشآموزان در محیط یادگیری مثبت اجرا شد. وجه بارز این برنامه پرهیز از برچسب زدن، پرهیز از مقایسه کردن و دادن پیامهای امید و انگیزه به این دانشآموزان است.
جالب است بدانید که نتایج پایش دو نوبت ارزشیابی در خرداد و دی سال گذشته نشان داد که در این سه درس، تعداد دانشآموزان نیازمند تلاش ۴۹ درصد کاهش پیدا کرد همچنین سال گذشته طرح حامی در پایگاههای تابستان برگزار شد.
پس از اجرای طرح حامی، «نرخ ترک تحصیل» و «نرخ تکرار پایه» برای اولین بار در مقایسه با سالهای قبل به شکل قابل ملاحظهای کاهش پیدا کرد. با تجربه سال گذشته، طرح حامی را امسال از آبانماه شروع کردیم و از آبان از معلمان خواستیم با توجه به ارزیابی اولیه، اگر لازم است این دانشآموزان مورد توجه قرار گیرند. فاز دوم از دی شروع شد که بر اساس نتایج دقیق ارزشیابی، برنامه را شروع کردیم، اما در ادامه جنگ تحمیلی سوم رخ داد؛ با این حال، همکاران ما سعی کردند که در فضاهای مجازی کلاسهای حامی را برگزار کنند همچنین یکی از جلوههای باشکوه کار معلمان حضور در مواکب، اجتماعات یادگیری و حضور در میزهای یادگیری و رفع اشکال بود.
معلمان با توجه به شرایط خاصی که وجود داشت، در مساجد، حسینیهها حتی در منازل خود کلاسهای آموزشی را به صورت حضوری برگزار کردند که دانشآموزان بتوانند از این فرصت استفاده کنند، اما بعد از پایش نوبت دوم، پایگاههای حامی در تابستان را راهاندازی کردیم که ۱۵ هزار و ۴۷ پایگاه در سراسر کشور کار میکنند.
تمام تمهیدات اندیشیده شده از طرف وزارت آموزش و پرورش، تکیه بر آموزش حضوری است؛ اما در حال حاضر با توجه به گمانهزنیهایی که درباره جنگ وجود دارد، نگرانیهایی هم برای خانواده و دانشآموزان مطرح است؛ سال تحصیلی جدید حضوری یا به صورت مجازی برگزار خواهد شد؟
حکیم زاده: آموزش مجازی هرگز انتخاب وزارت آموزش و پرورش نبوده است؛ حتی در دوره کرونا هم وزارت آموزش و پرورش مخالف تعطیلی آموزش حضوری بود و با استناد به شواهد جهانی در ستاد ملی کرونا مرتب به دنبال این بودیم که بتوانیم آموزشها را به صورت حضوری ارائه دهیم.
در دوره جدید هم به همین شکل است؛ اولویت آموزش و پرورش، آموزش حضوری است و در این خصوص نیز وزیر هم اعلام کردند برنامه آموزش و پرورش در سال تحصیلی جاری اینگونه است. البته از اول مهر کلاسها و همه دورههای تحصیلی به صورت حضوری برگزار شود؛ اما در هر حال آموزش و پرورش تابع تصمیمات کلانی است که اتخاذ میشود. امیدوار هستیم که شرایط به گونهای پیش رود که امکان برگزاری کلاسهای حضوری وجود داشته باشد.
در حال حاضر امکانات آموزشی با گذشته بسیار متفاوت شده و تجهیزات بهروز و استفاده از امکانات جدید به عنوان یک اصل جداییناپذیر در آموزش در حال استفاده است؛ از طرفی هوش مصنوعی هم در کنار این موضوع قرار گرفته و دانشآموزان هم میل و رغبت دارند به استفاده از فضای مجازی دارند؛ برای اینکه این مسیر درست پیموده شود و محتوای آموزشی صحیحی به دست دانشآموزان برسد، چه اقداماتی از طرف وزارت آموزش و پرورش برای مقطع ابتدایی انجام شده است؟
حکیم زاده: در سال تحصیلی ۱۳۹۹-۱۴۰۰ چارچوبی را با عنوان آموزش سواد دیجیتال و مهارتهای برنامهنویسی تهیه کردیم و به مدارس ابلاغ شد که در آن به صورت یک بسته جامع، از پیشدبستانی تا پایان دوره ابتدایی، پایه به پایه مشخص شده بود که با نگاه جامع بتوانیم دانشآموزان را آموزش بدهیم و تأکید هم داشتیم که این آموزشها به برخی از اشکال کدنویسی فروکاسته نشود. تفکر الگوریتم بسیار مهم است که از پایه و بنیاد برای بچهها شکل بگیرد و تفکر محاسباتی که میتواند مبنای پرورش نسلی باشد که ایدهپرداز باشند و در واقع نسلی تربیت شود که طراحان نرمافزارها باشند نه مصرفکنندگان ماهر.
در دوره جدید، رئیس جمهوری برنامهای در راستای ایجاد تحول و اصلاح روشهای آموزش از آموزش و پرورش خواستند و برنامهای با هدف توانمندسازی معلمان تدوین شد.
در دوره ابتدایی برنامه توانا در سه محور اصلی اجرا شد؛ یک محور روشهای تدریس فعال و طراحی آموزش مبتنی بر کار گروهی است؛ دومین محور، محیط یادگیری مثبت و تغییر در چینش کلاسها و ایجاد فضای تعاملی در کلاسهای درس؛ و محور سوم، کاربست فناوریهای نوین و هوش مصنوعی در آموزش و فرایندهای یاددهی ـ یادگیری است.
نکته حائز اهمیت این است که هوش مصنوعی استفادههای مفید و سودمندی داشته باشد و اگر که دقت نشود، میتواند یک چالش برای نظام آموزشی باشد و سعی کردیم که در چارچوبی که تدوین میشود این موضوع را لحاظ کنیم.
در برنامه جامع که وزارت آموزش و پرورش برای استفاده از هوش مصنوعی تدوین کرده، به این موضوع توجه شده که استفادههای مفید و مؤثر از هوش مصنوعی چه چیزی است و پارادایم وزارت آموزش و پرورش در استفاده از هوش مصنوعی انسانمحور است؛ یعنی قرار نیست که هوش مصنوعی جای معلم را بگیرد، چون معلم عنصر اساسی است؛ اما میتواند یک منبعی برای غنیسازی یادگیری باشد.
در رابطه با محتوای آموزشی، در حال حاضر محتوای کتب آموزش ابتدایی از نظر شما توزیع مناسبی دارد یا قرار است تغییراتی در آن ایجاد بشود؟ در پایه چهارم بسیاری از معلمان و بسیاری از خانوادهها، به ویژه در شرایطی که آموزش به صورت مجازی بود، گلایههایی را مطرح میکردند که میزان آموزش و تثبیت یادگیری در دوره پایه چهارم خیلی سختتر از پایه قبلی یا پایه بعدی است. آیا قرار است تغییراتی در محتوای کتب آموزشی ایجاد بشود؟
حکیم زاده: این سؤال مستقیم به سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی مرتبط است، اما یک برنامه مشترک در حال انجام است؛ سازمان پژوهش یک برنامه تحول را در دستور کار دارد که کاملاً به تلفیق مهارتها در برنامههای درسی و یکپارچه شدن برنامه درسی میپردازد.
قسمت اول این برنامه در دوره ابتدایی مربوط به کلاس اول است و کتابهای جدید هم تألیف شده و از سال گذشته به طور آزمایشی در هشت مدرسه اجرا شد و امسال در همه استانها به صورت آزمایشی در تعدادی از مدارس اجرا خواهد شد. موضوع مهمی که باید در این زمینه به آن اشاره کرد این است که اکنون دوران حاکمیت یا سلطنت کتابهای درسی به سر آمده و اینکه ما بگوییم محور فقط باید یک کتاب درسی باشد، اینگونه نیست و باید تغییر کند.
البته در سند تحول بنیادین آموزش و پرورش باید به سمت تنوع در منابع و مواد یادگیری برویم، خصوصاً ظرفیتهایی که اکنون فناوریها ایجاد میکند و آن نگاه جامع به منابع یادگیری است که میتواند بسیار مفید باشد. امیدوار هستیم که این برنامه تحولی در آن راستا حرکت کند و این مهم در دست برنامهریزی است و تغییری که متناسب با این تغییر رویکرد در رابطه با کتابهای درسی باید اتفاق بیفتد، پیگیری خواهد شد.
برای پایه ششم که قرار است مقطع دانشآموزان تغییر پیدا کند، یک سری آزمونهایی از جمله سمپاد باعث شده تا فشار و استرس مضاعفی به این نسل وارد شود؛ آیا چنین فشار و استرسی به خانوادهها و بچهها درست و منطقی است؟
حکیم زاده: اساساً از نظر علم تعلیم و تربیت چیزی به اسم جداسازی یا آزمونهای تیزهوشان به این شکلی که برگزار میشود؛ نداریم و هیچ کشوری هم این کار را انجام نمیدهد. در یک دورهای، سعی کردیم پذیرش این مدارس را فقط در دوره متوسطه دوم مطرح کنیم.
موضوع شناسایی و پرورش استعداد یک امر درست است، اما جداسازی از طریق آزمونهایی که اعتبار چندانی هم ندارند، یک امر متفاوت است. اتفاق اشتباهی که میافتد این است که ما امر درست پرورش استعدادهای برتر را با امر غلط جداسازی و تربیت گلخانهای اشتباه میگیریم.
نظامهای آموزشی پیشرو که نتایج خیلی خوبی در آزمونهای بینالمللی دارند، معمولاً دست به جداسازی نمیزنند؛ ما امیدوار هستیم که هم این سیاستها اصلاح شود و هم سواد تربیتی و آگاهی تربیتی والدین افزایش پیدا کند و فرزندانشان را در معرض چنین تجربه سختی قرار ندهند.
هر کودکی با هوش طبیعی در یک مسیر درست میتواند موفق باشد و لازم نیست که حتماً آزمون بگیریم، یک برچسب تیزهوش بهش بزنیم؛ مضاف بر اینکه تعریف تیزهوش لزوماً حل مسائل و تستها از روی کتابهای درسی و پرداختن هزینههای بسیار برای این کلاسها در این مؤسسات نیست. تیزهوش کسی است که طرح مسئله میکند، نه اینکه لزوماً از طریق آزمونها تست بزند.
اگر بخواهیم که بر اساس اصول علم تعلیم و تربیت و سند تحول بنیادین آموزش و پرورش حرکت کنیم، مدرسه باید مکانی باشد که یک رشد متوازن و متعادل در تمام ساعتها، با محوریت تربیت همهجانبه اتفاق بیفتد و در این تعریف جایی برای آمادگی برای تست زدن و آزمون تیزهوشان وجود ندارد.
انتهای خبر/
منبع: ایرنا