وقتی تاریخ در بن‌بست قدرت بازمی‌گردد
به گزارش گروه سیاسی پایگاه خبری تحلیلی «تهران پرس»؛ واقعه ۲۸ مرداد، یا به تعبیر تحلیلگران، «عملیات آرامش»، یکی از پیچیده‌ترین گره‌های تاریخ معاصر ایران است. در حالی که برخی آن را یک کودتای کلاسیک نظامی می‌دانند، مورخان معاصر بر نقش فراملی و همکاری‌های اطلاعاتی میان سازمان سیا (CIA) و MI۶ تأکید دارند. این رویداد که در پسِ تلاطم‌های سیاسی دوران مصدق رخ داد، ایران را از مسیر ملی‌گرایی اقتصادی به سمت بلوک غرب و پیوند عمیق با سیاست‌های ایالات متحده سوق داد.
اما آیا این اتفاق تنها یک «تغییر دولت» بود یا آغاز یک «دگرگونی ساختاری» که دهه‌ها بر سرنوشت این سرزمین سایه افکند؟
تلاطم در میدان سیاست
در تابستان ۱۳۳۲، ایران در میان دو جبهه گرفتار شده بود: از یک سو، فشار شدید بریتانیا و آمریکا بر سر مسئله نفت، و از سوی دیگر، فشار‌های داخلی ناشی از بحران اقتصادی و شکاف‌های میان نیرو‌های ملی و مذهبی. محمد مصدق، که نماد ایستادگی در برابر استعمار بود، خود را در محاصره‌ی نیرو‌های تحت حمایت سلطنت و جریان‌های مذهبی می‌دید.
سالارعظیمی یکی از تحلیلگران مسائل تاریخی با اشاره به فضای آن روز‌ها می‌گوید: «مصدق در آن مقطع، اگرچه از حمایت توده‌های مردم برخوردار بود، اما از حمایت ساختار‌های سنتی قدرت و ارتش که تحت تأثیر نفوذ خارجی بودند، بی‌بهره مانده بود.» وی افزود که این خلاء قدرت، زمینه‌ی لازم را برای اجرای یک عملیات سازمان‌یافته فراهم کرد.
نقش عوامل خارجی و داخلی
برخلاف تصور عمومی که ممکن است این واقعه را صرفاً یک اعتراض مردمی بدانند، اسناد منتشر شده در دهه‌های اخیر نشان می‌دهد که نقش عوامل خارجی در سازماندهی تجمعات و توزیع پول برای ایجاد ناآرامی، بسیار تعیین‌کننده بوده است.
با این حال، کارشناسان معتقدند که بدون وجود شکاف‌های داخلی، عملیات خارجی نیز نمی‌توانست به این سهولت نتیجه بگیرید.
علی صادقی، پژوهشگر تاریخ سیاسی، در گفتگو با «تهران پرس» بر این نکته تأکید می‌کند: «باید میان عامل محرک و عامل تسهیل‌کننده تفکیک قائل شد. آمریکا و بریتانیا محرک بودند، اما نیرو‌های داخلی که منافع خود را در بازگشت به ساختار سنتی می‌دیدند، تسهیل‌کننده نقش اصلی را ایفا کردند.» وی در ادامه افزود: «این تقابل، نه تنها مصدق را از قدرت دور کرد، بلکه پیوندی ناگسستنی میان منافع امنیتی واشینگتن و ساختار سیاسی ایران ایجاد کرد که پیامد‌های آن تا انقلاب ۵۷ ادامه یافت.»
پیامد‌های بلندمدت: از اقتصاد تا روان‌شناسی اجتماعی
پیامد‌های ۲۸ مرداد تنها در تغییر جایگاه نخست‌وزیر خلاصه نمی‌شود. از منظر اقتصادی، ملی شدن نفت که دستاوردی بزرگ بود، به شکلی نیمه‌تمام رها شد و ایران وارد دوران جدیدی از وابستگی به درآمد‌های نفتی و سیاست‌های خارجی غرب شد.
اما شاید عمیق‌ترین اثر، در سطح روان‌شناسی سیاسی جامعه بود. این واقعه باعث شد که جریانات ملی‌گرا دچار نوعی سرخوردگی و بی‌اعتمادی به سازوکار‌های دموکراتیک شوند. کارشناسان اجتماعی بر این باورند که این شکاف، مسیر رشد نهاد‌های مدنی را در دهه‌های بعدی مسدود کرد.
نگاهی به آینده از دریچه گذشته
امروز، وقتی به وقایع ۲۸ مرداد می‌نگریم، باید از خود بپرسیم: آیا تاریخ در حال تکرار است؟ تداخل منافع قدرت‌های جهانی با مسائل داخلی، همواره یکی از ویژگی‌های اصلی سیاست در منطقه بوده است.
در پایان، باید گفت که ۲۸ مرداد تنها یک تاریخ در تقویم نیست؛ بلکه درسی است برای درک پیچیدگی‌های مدیریت بحران در دوران گذار. درک درست از این واقعه، مستلزم نگاهی چندبعدی است که هم نقش بازیگران بین‌المللی و هم واقعیت‌های پیچیده داخلی را به‌طور همزمان تحلیل کند.
انتهای خبر/