سوگواری با «جغجغه»
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی «تهران پرس»؛ هر منطقه از ایران، محرم را با آوایی می‌شناسد؛ جایی با صدای سنج و طبل، و در جای دیگر با نوای شیپور. در جایی مثل یزد هم، صدای برخورد جغجغه‌ها، ریتم سوگواری را می‌سازند. «جغجغه‌زنی» یا «سنگ‌زنی» از آئین‌هایی است که در کنار نوحه‌خوانی، هویت عاشورایی این دیار را شکل داده است. این آئین با نام‌هایی همچون جق‌جقی و تَق‌تَقُک نیز شناخته می‌شود و همچنان در برخی شهر‌ها و روستا‌های این استان، از جمله میبد، اردکان، زارچ، مهریز و شهر یزد، در شب‌های محرم برگزار می‌شود.
«جغجغه‌زنی» از جمله شیوه‌های سنتی عزاداری است که محور اصلی آن، اجرای ریتمی منظم با ابزار‌هایی چوبی یا فلزی است که در ظاهر به گوشت‌کوب یا جغجغه شباهت دارند. عزاداران این ابزارها را در دو دست گرفته و هم‌زمان با نوحه‌خوانی و مرثیه‌سرایی، آنها را با ضرب‌آهنگی مشخص به یکدیگر می‌کوبند. صدای حاصل از برخورد این ابزارها، فضایی متفاوت از دیگر آئین‌های سوگواری ایجاد می‌کند و همین ویژگی، سبب شده است این مراسم در میان مردم یزد با عنوان «سنگ‌زنی» یا «جغجغه‌زنی» شناخته شود.
این آئین از جمله شیوه‌های سنتی عزاداری است که محور اصلی آن، اجرای ریتمی منظم با ابزار‌هایی چوبی یا فلزی است که در ظاهر به گوشت‌کوب یا جغجغه شباهت دارند. عزاداران این ابزارها را در دو دست گرفته و هم‌زمان با نوحه‌خوانی و مرثیه‌سرایی، آنها را با ضرب‌آهنگی مشخص به یکدیگر می‌کوبند. صدای حاصل از برخورد این ابزارها، فضایی متفاوت از دیگر آئین‌های سوگواری ایجاد می‌کند و همین ویژگی، سبب شده است این مراسم در میان مردم یزد با عنوان «سنگ‌زنی» یا «جغجغه‌زنی» شناخته شود.
«جغجغه‌زنی» را می‌توان یکی از جلوه‌های موسیقی آیینی ایران دانست؛ آیینی که در آن، ریتم و حرکت در خدمت انتقال مفاهیم سوگواری قرار می‌گیرد. اگرچه در این مراسم از ساز‌های رایج موسیقی استفاده نمی‌شود، اما صدای منظم برخورد ابزارها، نوعی موسیقی آئینی می‌آفریند که با نوحه‌خوانی درهم می‌آمیزد و فضایی حزن‌انگیز و تأثیرگذار برای عزاداران ایجاد می‌کند.
«جغجغه‌زنی»؛ آیینی که ریتم سوگ را در یزد زنده نگه داشته است
این آئین تنها یک شیوه عزاداری نیست، بلکه بخشی از دانش بومی مردم یزد را نیز در خود جای داده است. ساخت ابزار‌های جغجغه‌زنی، انتخاب جنس مناسب چوب یا فلز، شیوه در دست گرفتن آنها، نظم حرکت‌ها و حفظ ریتم‌های سنتی، همگی مهارت‌هایی هستند که طی سالیان دراز در میان خانواده‌ها، هیات‌های مذهبی و پیرغلامان حفظ شده است و بدون اتکا به منابع مکتوب، از نسلی به نسل دیگر منتقل شده‌اند.
از منظر میراث فرهنگی، جغجغه‌زنی نمونه‌ای از میراث ناملموسی است که عناصر گوناگونی همچون آئین‌های مذهبی، هنر‌های اجرایی، موسیقی آئینی، مهارت‌های سنتی و مشارکت اجتماعی را در کنار یکدیگر حفظ کرده است. حضور نسل‌های مختلف در اجرای مراسم، از نوجوانان تا پیشکسوتان، سبب شده است این سنت همچنان بخشی از هویت فرهنگی مردم یزد باقی بماند و با وجود تغییر شیوه‌های عزاداری، اصالت خود را حفظ کند.
کارشناسان میراث فرهنگی بر این باورند که آئین‌هایی مانند جغجغه‌زنی، افزون بر ارزش مذهبی، اسناد زنده‌ای از فرهنگ عامه ایران هستند. آئین‌هایی که شیوه‌های خاص سوگواری، مهارت‌های بومی و حافظه جمعی یک جامعه را در خود جای داده‌اند. استمرار این مراسم، نشان‌دهنده نقش فعال جوامع محلی در پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس و انتقال آن به نسل‌های آینده است.
آئین «سنگ زنی» یا «جغجغه‌زنی» ششم دی ماه سال ١٣٩٠ در فهرست میراث ملی ناملموس ایران به ثبت رسیده است.
انتهای خبر/
منبع: ایسنا