اهمیت امر به معروف و نهی از منکر

به گزارش گروه فرهنگ پایگاه خبری تحلیلی «تهران پرس»؛ در حالی که افکار عمومی گاه امر به معروف و نهی از منکر را صرفاً در تقابل‌های خیابانی و تذکرات لسانی می‌بیند، کارشناسان علوم اجتماعی و دینی بر ضرورت بازخوانی این مفهوم در ساحت «نظارت عمومی بر حاکمیت» و «تقویت مسئولیت اجتماعی» تأکید دارند.

بازخوانی یک فریضه؛ از سنت تا مدرنیته

امر به معروف و نهی از منکر در هسته مرکزی خود، تلاشی برای بهبود وضعیت موجود و جلوگیری از انحطاط اخلاقی و ساختاری است. اما چرا این مفهوم در سال‌های اخیر به موضوعی بحث‌برانگیز تبدیل شده است؟

بسیاری از منتقدان بر این باورند که تقلیل این مفهوم متعالی به «مداخله‌های خرد» در حوزه خصوصی شهروندان، نه تنها باعث گریز از دین شده، بلکه ماهیت ایجابی آن را که باید به سمت اصلاح ساختار‌های کلان (مانند فساد اداری، بی‌عدالتی و ناکارآمدی‌ها) حرکت کند، مسکوت گذاشته است.

دیدگاه کارشناسان

نگاهی نو به مفهومی کهن

محسن رفیعی، جامعه‌شناس دین، در تحلیل این وضعیت می‌گوید:«امر به معروف در ذات خود یک «مکانیسم بازخورد» (Feedback Mechanism) برای سالم‌سازی جامعه است. مشکل اصلی در تلقی امروز ما این است که این فریضه را صرفاً «عمودی» (از بالا به پایین یا از هم‌تراز به هم‌تراز در حوزه رفتار‌های فردی) دیده‌ایم. در حالی که در سیره عملی اهل‌بیت (ع)، والاترین مرتبه امر به معروف، سخن حق گفتن در برابر حاکم جائر و نظارت بر کارگزاران حکومت است. اگر جامعه‌ای این ابزار نظارتی را به سمت شفافیت و مبارزه با فساد سازمان‌یافته هدایت نکند، در واقع مهم‌ترین کارکرد آن را نادیده گرفته است.»

حجت‌الاسلام والمسلمین مهدی موسوی، پژوهشگر حوزه اخلاق، نیز معتقد است:«ما باید بین «معروف‌های ساختاری» و «معروف‌های رفتاری» تفکیک قائل شویم. وقتی از امر به معروف صحبت می‌کنیم، اولویت باید با عدالت اجتماعی، کرامت انسانی و تکریم ارباب‌رجوع در ادارات باشد.

وی افزود: اگر سیستم اداری ما سالم باشد و مردم احساس کنند که حقوق‌شان تضییع نمی‌شود، بسیاری از منکرات رفتاری نیز به تبع آن کاهش می‌یابد. امر به معروف باید در وهله اول «دعوت به خیر» باشد، نه «صرفاً نهی از شر»؛ یعنی قبل از آنکه کسی را نهی کنیم، باید بستر نیکی و صلاح را برایش فراهم کرده باشیم.»

چالش‌های پیش رو؛ قانون یا فرهنگ؟

یکی از نقاط ضعف در اجرای این فریضه، تأکید بیش از حد بر قانون‌گذاری‌های قهری و پلیسی است. کارشناسان بر این باورند که امر به معروف، پیش از آنکه یک «پروژه امنیتی» باشد، یک «پروژه فرهنگی و مدنی» است.

زمانی که این فریضه توسط نهاد‌های دولتی مصادره به مطلوب شود، جامعه به آن به چشم یک «وظیفه حکومتی» نگاه می‌کند، نه یک «مسئولیت اخلاقی». در نتیجه، مشارکت مردم کاهش می‌یابد. برای احیای این سنت، ضرورت دارد که تشکل‌های مردم‌نهاد و نخبگان علمی، بدون ترس از هزینه‌های تذکر، به نقادی سازنده بپردازند.

بازگشت به ریشه‌های اصلاح‌گرایانه

روز امر به معروف و نهی از منکر باید فرصتی باشد تا از دوقطبی‌های کاذب فاصله بگیریم. هفته‌ای که با نام امام حسین (ع) آغاز می‌شود، یادآور این نکته است که ایشان هدف قیام خود را «اصلاح امت جدش» بیان کردند. اصلاح، امری جامع است که هم شامل رفتار‌های فردی می‌شود و هم ساختار‌های اجتماعی.

اگر می‌خواهیم امر به معروف در جامعه نهادینه شود، باید دایره شمول آن را به «عدالت و شفافیت» گسترش دهیم. وقتی مردم ببینند که فریضه امر به معروف ابزاری برای به چالش کشیدن بی‌عدالتی‌ها و اصلاح رویه‌های غلط مدیریتی است، خود به خود به بزرگترین حامیان این فرهنگ تبدیل خواهند شد. در نهایت، امر به معروف باید به «فرهنگ پرسشگری» تبدیل شود؛ جایی که هر شهروند، خود را نسبت به سرنوشت و سلامت جامعه مسئول بداند و بداند که صدایش در راه حق، شنیده می‌شود.

انتهای خبر/