خیام؛ تقاطع علم و هنر در میراث خرد شرق
به گزارش گروه فرهنگ پایگاه خبری تحلیلی «تهران پرس»؛ هر ساله در اواخر اردیبهشت ماه، ایران میزبان برگزاری بزرگداشت روز ملی عمر خیام است؛ دانشمندی که نه تنها به دلیل حل معادلات درجه سوم (با استفاده از مقاطع مخروطی) در تاریخ ریاضیات ماندگار شد، بلکه با سرودن رباعیاتی در باب هستی، مرگ و لذت بردن از «همین دم»، به صدایی آشنا در ادبیات جهان تبدیل گردید.
مراسم امسال همانند سال‌های گذشته در نیشابور و آرامگاه این شاعر برگزار می‌شود. برنامه‌هایی از جمله نواختن زنگ یادبود در دبیرستان خیام، شب‌های شعرخوانی با محوریت رباعیات، و همچنین سمینار‌های تخصصی در دانشگاه نیشابور برای بررسی جنبه‌های ناشناخته حیات علمی وی تدارک دیده شده است. فرماندار نیشابور، ابوطالب جوان، در این خصوص تأکید کرده است که شناخت مفاخری مانند خیام، نقشی حیاتی در هویت ملی و خودآگاهی نسل جوان دارد.
ابعاد علمی و هنری خیام
مراسم بزرگداشت خیام صرفاً یک رویداد ادبی نیست، بلکه گرامیداشت تلاقی علم و فلسفه است. در حالی که در غرب عمدتاً به واسطه ترجمه آزاد ادوارد فیتزجرالد در قرن نوزدهم با خیام شاعر آشنا شدند، اما در شرق، جایگاه علمی او همواره والا بوده است.
از برجسته‌ترین دستاورد‌های علمی خیام می‌توان به اصلاح گاهشماری ایرانی (تقویم جلالی) اشاره کرد که بر اساس برخی منابع، حتی از تقویم میلادی فعلی نیز دقیق‌تر است. منابع معاصر بر این نکته تأکید دارند که میراث خیام مثالی از هماهنگی علم و هنر در تمدن ایرانی است.
نظر کارشناسان
کارشناسان ادبی و تاریخی در روز بزرگداشت خیام به ابعاد چندلایه شخصیت او پرداخته و درباره «معمای» فلسفی موجود در رباعیات او و تأثیر استعاری این اندیشه بر جهان امروز اظهار نظر کرده‌اند.
محمد تمجیدی جامعه‌شناس و پژوهشگر در تازه‌ترین اثر خود با عنوان راز عمر خیام که به مناسبت هزارمین سال تولد واقعی خیام منتشر شده، مدعی است که رباعیات چیزی جز یک «خودزندگی‌نامه رمزآلود» نیست.
به اعتقاد تمجیدی، ترجمه فیتزجرالد تصویری استعماری از خیام ارائه داده که با واقعیتِ فیلسوفی که در پی درمان جهان‌شمولِ زخم‌های انسانی بوده، مطابقت ندارد.
مسئولان ایرانی در این روز بر لزوم الگوبرداری از رویکرد میان‌رشته‌ای خیام تأکید می‌کنند. آنان خیام را فیلسوفی می‌دانند که «مرگ» را نه به عنوان یک تابو، بلکه به عنوان انگیزه‌ای برای «زیستن آگاهانه» و شادمانی معرفی کرد.
این رویکرد، برخلاف برخی تفاسیر سطحی که او را صرفاً یک خوش‌باش هرج‌ومرج‌طلب معرفی می‌کند، او را در قامت یک انسان‌گرای رئوف و عمیق نشان می‌دهد.
تحلیل‌گران فرهنگی معتقدند رمز ماندگاری خیام در «صداقت بی‌امان» اوست. خیام به جای ارائه پاسخ‌های قالبی و سردر گم، سوالات بنیادین بشر را چنان قوی و شفاف مطرح می‌کند که هیچ خواننده‌ای نمی‌تواند نسبت به آن بی‌تفاوت باشد. در تحلیلی نوشته شده: او به دنبال نجات جهان نبود، بلکه با پوزخندی ملایم و بیتی تیز، با پوچی رو‌به‌رو شد.
خیام؛ میراثی زنده در عرصه فناوری
جالب توجه است که نام خیام فراتر از تاریخ و ادبیات، به فناوری مدرن نیز راه یافته است. ایران در سال‌های اخیر ماهواره «خیام» را به فضا پرتاب کرده است.
این ماهواره که توسط متخصصان ایرانی کنترل می‌شود، هرچند از سوی برخی رسانه‌های غربی هدف اتهامات سیاسی قرار گرفته، اما سازمان فضایی ایران بر کاربرد‌های عمدتاً غیرنظامی آن مانند پایش مرزها، منابع آبی، جنگل‌ها و بلایای طبیعی تأکید دارد.
روز بزرگداشت عمر خیام، فرصتی است برای بازخوانی میراث فیلسوفی که تقویم جلالی را تدوین کرد و با «رباعیات» خود، افق اندیشه را در جهان پهناور شعر و فلسفه گشود.
انتهای خبر/