لغو امتیاز تنباکو؛ تولد یک حرکت ملی
به گزارش گروه سیاسی پایگاه خبری تحلیلی «تهران پرس»؛ در سال ۱۲۶۸ هجری شمسی (۱۸۹۰ میلادی)، ناصرالدین‌شاه قاجار در جریان سفر‌های خارجی و در شرایطی که خزانه دولت با کمبود منابع مالی روبه‌رو بود، امتیاز انحصاری کشت، خرید، فروش و صادرات تنباکوی ایران را به یک تبعه انگلیسی به نام ماژور جرالد تالبوت واگذار کرد. این قرارداد که به «امتیاز رژی» معروف شد، عملاً یکی از مهم‌ترین کالا‌های اقتصادی کشور را به مدت پنجاه سال در اختیار یک شرکت خارجی قرار می‌داد و منافع گسترده‌ای را از کشاورزان، تجار و مصرف‌کنندگان ایرانی سلب می‌کرد.
انتشار مفاد این امتیازنامه، موجی از نارضایتی در سراسر کشور به وجود آورد. تنباکو در آن زمان نه‌تنها یک کالای تجاری، بلکه بخشی از زندگی روزمره مردم بود و هزاران کشاورز، کارگر و بازرگان به آن وابستگی مستقیم داشتند.
واگذاری چنین حوزه‌ای به بیگانگان، از دید بسیاری از مردم، نشانه‌ای آشکار از بی‌توجهی حکومت به منافع ملی و استقلال اقتصادی کشور تلقی می‌شد.
در این میان، اعتراض‌ها ابتدا از سوی بازاریان و تجار شکل گرفت، اما به‌تدریج علما و مراجع دینی نیز وارد میدان شدند. مهم‌ترین و تأثیرگذارترین واکنش، از سوی میرزای محمدحسن شیرازی، مرجع بزرگ شیعه که در سامرا اقامت داشت، صورت گرفت.
او پس از دریافت گزارش‌هایی از وضعیت ایران و پیامد‌های امتیاز تنباکو، فتوای تاریخی خود را صادر کرد؛ فتوایی کوتاه، اما بسیار صریح که در آن اعلام شده بود:«امروز استعمال تنباکو به هر نحوی، در حکم محاربه با امام زمان (عج) است.»
این فتوا به سرعت از طریق شبکه‌های سنتی ارتباطی، مانند روحانیون، مساجد، بازار و منابر، در سراسر ایران منتشر شد. نتیجه آن، تحریمی بی‌سابقه بود که تقریباً همه اقشار جامعه را دربر گرفت. مردم در شهر‌ها و روستا‌ها از مصرف تنباکو خودداری کردند، قلیان‌ها را شکستند و مغازه‌های فروش تنباکو تعطیل شد. حتی در دربار شاه نیز، زنان حرمسرا از کشیدن قلیان امتناع کردند؛ موضوعی که به‌روشنی نشان‌دهنده عمق نفوذ اجتماعی این فتوا بود.
تحریم عمومی، شرکت رژی را با زیان‌های سنگین روبه‌رو کرد و دولت قاجار را در تنگنای جدی قرار داد. از یک سو، حکومت نگران گسترش ناآرامی‌های اجتماعی بود و از سوی دیگر، فشار سیاسی و اقتصادی انگلیس برای حفظ قرارداد ادامه داشت.
با این حال، گستردگی اعتراض‌ها و ناتوانی دولت در کنترل اوضاع، ناصرالدین‌شاه را ناگزیر کرد که در سال ۱۲۷۰ شمسی، امتیاز تنباکو را لغو کند. این لغو، هرچند با پرداخت غرامت سنگین به شرکت انگلیسی همراه شد، اما یک پیروزی مهم برای مردم و نیرو‌های اجتماعی ایران به شمار می‌رفت.
نهضت تنباکو؛ نقطه عطفی در آگاهی سیاسی ایران
کارشناسان تاریخ معاصر معتقدند که نهضت تنباکو، صرفاً یک اعتراض اقتصادی نبود، بلکه نقطه عطفی در شکل‌گیری آگاهی سیاسی جامعه ایران محسوب می‌شود.
این جنبش نشان داد که مردم، با اتکا به مرجعیت دینی و همبستگی اجتماعی، قادرند در برابر تصمیمات ناعادلانه حکومت ایستادگی کنند. به باور بسیاری از پژوهشگران، تجربه موفق لغو امتیاز تنباکو، زمینه‌ساز شکل‌گیری جنبش‌های بعدی، از جمله انقلاب مشروطه، شد.
لغو امتیاز تنباکو همچنین جایگاه علما را در معادلات سیاسی کشور تقویت کرد و نقش آنان را از حوزه صرفاً دینی، به عرصه اجتماعی و سیاسی گسترش داد. این رویداد، برای نخستین‌بار به‌صورت گسترده نشان داد که اتحاد میان مردم، بازار و روحانیت می‌تواند ساختار قدرت را به عقب‌نشینی وادار کند.
در جمع‌بندی می‌توان گفت، لغو امتیاز تنباکو به رهبری میرزای شیرازی، یکی از مهم‌ترین نماد‌های مقاومت ملی در تاریخ ایران است؛ رخدادی که نه‌تنها مانع از ادامه یک قرارداد استعماری شد، بلکه مسیر تازه‌ای برای مشارکت مردم در سرنوشت سیاسی و اقتصادی کشور گشود و اثرات آن تا دهه‌ها بعد در تحولات ایران باقی ماند.
انتهای خبر/