سیزده‌به‌در؛ آئین کهن همزیستی انسان با طبیعت
به گزارش گروه جامعه پایگاه خبری تحلیلی «تهران پرس»؛ این روز نه‌تنها نماد پایان تعطیلات نوروزی، بلکه یادآور پیوند عمیق مردم ایران با مفهوم «زندگی پاک و بی‌غل‌وغش» است. کارشناسان حوزه فرهنگ و محیط‌زیست، سیزده‌به‌در را فرصتی برای بازخوانی رابطه انسان با طبیعت از آئین‌های باستانی گرفته تا چالش‌های زیست‌محیطی امروز می‌دانند.
ریشه‌های تاریخی آئین سیزده‌به‌در
سیزدهم فروردین در فرهنگ ایران باستان، روز پایانی جشن نوروز و نماد بدرقهٔ خوشی‌ها و آغاز فعالیت‌های جدید سال است. برخی پژوهشگران مانند دکتر مهرداد بهار معتقدند این روز برگرفته از آیین‌های زرتشتی و جشن‌های مرتبط با امشاسپند «اردیبهشت» است؛ روزی که مردم برای شکرگزاری از زمین، آب و گیاهان، از خانه خارج می‌شدند و با اجرای نمادین مراسم‌هایی، چون افکندن سبزه و نوشیدن آب چشمه‌ها، از طبیعت طلب برکت می‌کردند. در منابع قدیم‌تر، «سیزده» به عنوان عددی نحس در باور‌های عامه مطرح نبوده؛ بلکه نماد گذر از نظم ایزدی به نظم انسانی و تجربهٔ شادی در جهان خاکی قلمداد می‌شده است.
از آئین تا سنت خانوادگی
در دوران معاصر، سیزده‌به‌در بیش از آنکه یک آیین مذهبی یا اسطوره‌ای تلقی شود، به سنتی خانوادگی و اجتماعی تبدیل شده است. خانواده‌ها در پارک‌ها، حاشیه رودخانه‌ها و دشت‌ها گرد هم می‌آیند و با پخت غذا، بازی‌های گروهی و موسیقی محلی، آخرین روز تعطیلات را جشن می‌گیرند. در نگاه جامعه‌شناسان، این روز به شکلی ناخودآگاه به تقویت پیوند‌های خانوادگی پس از روز‌های دید‌وبازدید نوروزی کمک می‌کند.
به گفتهٔ ناصر فکوهی، انسان‌شناس فرهنگی، سیزده‌به‌در نوعی تخلیهٔ روانی جمعی است؛ مردم در طبیعت رها می‌شوند و از ساختار رسمی شهر فاصله می‌گیرند، تا دوباره به چرخهٔ کار و زندگی روزمره بازگردند.
نماد‌های سیزده‌به‌در؛ از سبزه تا گره‌زدن آرزوها
یکی از رسوم فراگیر، افکندن سبزهٔ نوروزی در آب روان است. سبزه در اسطوره‌های ایرانی نماد زندگی و زایش دوبارهٔ طبیعت است. مردم با رها کردن آن در نهر یا رود، در واقع سمبلی از بازگرداندن نیرو‌های حیات به چرخهٔ طبیعی را اجرا می‌کنند. رسوم دیگر مانند «گره زدن سبزه» توسط دختران جوان برای برآورده شدن آرزوها، بیشتر ریشه در فرهنگ عامه دارد و بر پیوند میان طبیعت و امید انسانی تأکید می‌کند. در مناطق گوناگون ایران، آئین‌های مشابهی وجود دارد؛ مثلاً در شمال کشور مردم ماهی آزاد می‌کنند، در جنوب پخت آش محلی و آتش‌افروزی رایج است، و در غرب کشور بازی‌های سنتی مثل گل‌گردانی و آواز‌های محلی اجرا می‌شود.
دیدگاه کارشناسان محیط‌زیست؛ فرصت یا تهدید؟
در دهه‌های اخیر، جنبهٔ زیست‌محیطی این روز بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است. کارشناسان بر این باورند که سیزده‌به‌در می‌تواند هم فرصتی طلایی برای آموزش عمومی حفاظت از طبیعت باشد، و هم عاملی برای آسیب‌های شدید اگر مدیریت نشود.
هادی کیادمیان، پژوهشگر محیط‌زیست، می‌گوید: «سیزده‌به‌در باید جشن احترام به زمین باشد، نه روز تخریب آن. ما می‌توانیم با آموزش کودکان، ترویج تفکیک زباله و استفاده از ظروف قابل بازیافت، معنای واقعی این آیین را زنده نگه داریم.» او پیشنهاد می‌کند که شهرداری‌ها و سازمان‌های محلی با برگزاری کمپین‌های “سیزده پاک”، فرهنگ مراقبت از طبیعت را تقویت کنند.
رابطه سنت با جامعه مدرن
در جامعه امروز شهری، مفهوم سیزده‌به‌در علاوه بر جنبه‌های فرهنگی، به عرصهٔ زندگی مدرن نیز راه یافته است. بسیاری از خانواده‌ها در پارک‌های شهری، جنگل‌ها یا مناطق حفاظت‌شده به تفریح می‌پردازند؛ این امر گاه باعث چالش‌هایی، چون افزایش زباله، آلودگی آب و آسیب به پوشش گیاهی می‌شود.
اما همان‌طور که فریبا علومی یزدی، جامعه‌شناس و پژوهشگر آئین‌های نوروزی، اشاره می‌کند: «تغییر شکل اجرا لزوماً به معنای از بین رفتن اصالت نیست؛ آئین‌ها زنده هستند، چون با زندگی روز مردم سازگار می‌شوند.» او ادامه می‌دهد که سیزده‌به‌در اکنون بیش از پیش نماد آرامش جمعی و بازگشت انرژی پس از روز‌های پر ترافیک نوروزی شده است.
آئینی پویا با مسئولیت نوین
گرچه شکل اجرای سیزده‌به‌در در طول قرن‌ها تغییر کرده، روح آن ـ یعنی عشق به طبیعت و ستایش زندگی ـ همچنان پابرجاست. شاید امروز این جشن دیگر تنها آیینی سنتی نباشد، بلکه فرصتی برای بازاندیشی در رفتار ما با زمین و منابع آن باشد. سیزده‌به‌در در سال‌های اخیر می‌تواند به حرکتی ملی برای فرهنگ زیست‌پایدار تبدیل شود: روزی که مردم نه‌تنها شاخه‌ای سبز از امید در دل‌شان می‌کارند، بلکه عهدی تازه با زمین می‌بندند تا مراقبش باشند.
انتهای خبر/