خطبه فدکیه، الگویی برای استناد به آیات قرآن
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی «تهران پرس»؛ حجت الاسلام علیرضا قبادی به مناسبت ایام شهادت حضرت فاطمه زهرا (س) در گفت‌و‌گو با خبرنگار معارف ایرنا به شیوه‌های استناد دختر رسول خدا (ص) به قرآن کریم در خطبه فدکیه اشاره کرد و اظهار داشت: شاید ادعای گزافی نباشد که بگوییم برای شناخت برخی از عالی‌ترین و ناب‌ترین معارف توحیدی و شناخت برخی حقایق تاریخی مربوط به دوره پس از ارتحال پیامبر (ص) و روشن شدن بعضی ابهامات از تاریخ صدر اسلام به مانند سخنان حضرت فاطمه (س)، کلامی نتوان ارائه کرد. زیرا این سخنان از شخصیتی صادر شده که میان او و پیامبر اکرم (ص) قرابت متقابل ویژه‌ای وجود داشت و به مانند او کمتر کسی به تفسیر حوادث و وقایع تاریخی آن دوره تاریخی، آگاهی و اشراف داشت.
قبادی افزود: خطبه معروف به فدکیه، معروف‌ترین خطبه حضرت زهرای مرضیه (س) است که در مسجد پیامبر و در جمع مهاجرین و انصار ایراد شده است. این خطبه علاوه بر این‌که ما را با معارف قرآنی آشنا می‌سازد و موجب فهم دقیق‌تر سخنان آن حضرت می‌شود، الگویی از نحوه استنادات به آیات قرآن کریم در اختیار ما قرار می‌دهد. چون آن حضرت در این خطبه به ۳۹ آیه استناد کردند؛ آیاتی از سوره‌های آل عمران، توبه، مائده، هود و مریم.
وی افزود: خطبه فدکیه سند کم نظیری برای فهم وقایع صدر اسلام است و این خطبه گنجینه ارزشمندی برای شناخت جریان‌های فکری و فرهنگی دوره مهم تاریخی صدر اسلام است. سخنرانی حضرت فاطمه (س) همچنین مجموعه کم‌نظیری از آموزه‌های اعتقادی- اخلاقی است و تاکنون شرح و تفسیر‌های متعددی از این خطبه نگاشته شده است؛ اما بررسی‌های به‌عمل آمده نشان می‌دهد که شرح و تحلیلی بر اساس استنادات قرآنی از این خطبه به خصوص درباره شیوه‌های استناد آن، انجام نگرفته است.
این پژوهشگر مذهبی اضافه کرد: یکی از شیوه‌های درک و شناسایی متن، بررسی پیوند متن با فرامتن است. چنین شناختی، هم از بررسی و تحلیل پیوند متن با موقعیت اجتماعی، فرهنگی و سیاسی، یعنی زمانه و زمینه ایراد متن، و هم با بررسی و تحلیل استناداتی که در متن شده است، حاصل می‌شود. در واقع تحلیل و تفسیر متن با فرامتن از طریق شناسایی استنادات، یکی از مهمترین و مطمئن‌ترین شیوه‌های فهم متن است؛ به‌ویژه اگر استنادات به منبع و مرجع، مصون از خطا بوده و استناد کننده، خود، مفسر به حقایق و لطایف متن مستند شده یعنی قرآن باشد.
هشدار حضرت زهرا (س) برای رعایت تقوای الهی
قبادی گفت: حضرت فاطمه (س) در آغاز این سخنرانی، با عبارات و تعابیر زیبا زبانی، خداوند را ستایش کرد و به وحدانیت خداوند و رسالت حضرت محمد (ص) شهادت داد. سپس به فلسفه و کارکرد‌های برخی اعمال و آموزه‌های اعتقادی و اخلاقی اسلامی اشاره کردند. آنگاه پیش از آنکه کلام اصلی خود را آغاز کنند، بخشی از آیه ۱۰۲ سوره آل عمران را قرائت کردند؛ «اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ». آنچنان که خدا شایسته پروا (تقوا) خداوند است از او پروا کنید و جز به مسلمانی نمیرید!
وی افزود: این آیه شامل دو دستور است؛ یکی رعایت پروای الهی و دیگری مرگ مسلمانه. حضرت فاطمه (س) با به کار بردن حرف «فاء» در آغاز آیه و استناد به آیه مزبور، افزون بر اتصال و ارتباط میان سخنانشان، هم به رعایت تقوای الهی در انجام واجبات و ترک محرماتی تاکید کردند که در کلام پیشین، به آنها سفارش کرده بودند و هم ضرورت شنیدن کلام بعدی خود را به مخاطبان متذکر می‌شوند.
این استاد دانشگاه ادامه داد: اگر به سیاق آیاتی که در قرآن به تقوا سفارش شده، بنگریم، به قاعده‌ای که در به‌کارگیری تقوا در قرآن کریم اشاره شد، در کلام حضرت زهرا (س) نیز یافت می‌شود، اما حکمت و دلیل این‌که چرا آن حضرت در میان همه آیاتی که در قرآن به تقوا سفارش شده است به این آیه استناد کردند که رعایت تقوا را در عالی‌ترین نوع خود از اهل ایمان خواسته است، باید پاسخ آن را در بافتار و سیاق قرآنی آیه استنادی در سوره آل عمران، جست‌و‌جو کرد.
وی ادامه داد: این آیه درباره نکاتی همچون تمسک به ریسمان الهی، حفظ وحدت و پرهیز از تفرقه، قدرشناسی و حفاظت و حراست از نعمت‌ها و انذار از ناسپاسی در مقابل نعمت‌ها و پیامد‌های آن، توجه به هویت جمعی به عنوان نیکوترین امت و التفات به جایگاه والای امر به معروف و نهی از منکر در جامعه و کارکرد‌های آن است. حضرت زهرا (س) با قرائت و استناد به این آیه، با توجه به نزدیکی زمان ایراد خطبه با زمان نزول قرآن، الزامات، هشدار‌ها و انذار‌هایی را تداعی می‌کند که در سیاق آیه در قرآن به آن اشاره شده است.
قبادی افزود: به عبارت دیگر آن حضرت به مشابهت و همخوانی بافتار آیه با شرایط سیاسی و اجتماعی زمانه خودشان باور دارند. هشدار پایان آیه درباره نوع مرگ که می‌فرماید «جز در حال مسلمان بودن با مرگ ملاقات نکنید!»، تایید دیگری برای توجه به انذار‌های آن حضرت و لزوم رعایت تقوای الهی در این خصوص است؛ به‌ویژه آن که این هشدار، یادآور وصیت حضرت یعقوب (ع) به فررندانش در پایان عمر آن پیامبر خداست و جزو مهمترین و اساسی‌ترین وصیت‌هایی است که به سبب اهمیت آن در قرآن کریم به آن اشاره شده است.
این کارشناس مذهبی اضافه کرد: بنابر این، استناد به آیه، هشدار و تنبهی برای شنوا کردن جمعیتی است که گویا در حال پیمودن مسیری به جز سیره و سنت رسول خدا (ص) بودند و چنین شیوه‌ای منجر به خروج آنان از دین اسلام یعنی مرگ غیرمسلمانه می‌شد؛ لذا معرفت زهرای مرضیه به قرآن کریم و تسلط و مهارت آن حضرت در سخنوری به حدی بود که استناد به آیه مزبور، نه تنها وقفه‌ای در کلام حضرت ایجاد نمی‌کند؛ بلکه این استناد به شیوه عالی، مکمل و مصدق کلام دختر رسول خداست.
وی تاکید کرد: استناد آن حضرت به بخشی از آیه چنان متناسب متن است که می‌توان مدعی شد که تفکیک این دو کلام از یکدیگر بی تردید برای کسانی که با قرآن آشنایی ندارند، آسان نیست. این استناد همچنین خاستگاه، منبع فکری و اعتقادی حضرت فاطمه (س) را در تبیین و حل مسائل سیاسی و اجتماعی نشان می‌دهد.
قبادی اضافه کرد: از زیبایی‌ها و جذابیت‌های دیگر شیوه استنادی خطبه فدکیه این است که اولین استناد آن حضرت به قرآن کریم در این خطبه از بنیادی ترین، اساس ترین، مهمترین و جامع‌ترین توصیه‌ها در منظومه و سپهر معرفتی قرآن کریم و آموز‌های دینی و اسلامی است.
انتهای خبر/
منبع: ایرنا