ساختوساز غیرمجاز در بناهای قدیمی تهران
به گزارش خبرنگار گروه جامعه پایگاه خبری تحلیلی «تهران پرس»؛ ساختوسازهای غیرمجاز در بناهای قدیمی، یکی از معضلات مهم و در عین حال کمتر مورد توجه در حوزه مدیریت شهری، میراث فرهنگی و ایمنی عمومی است. این پدیده نهتنها هویت تاریخی و معماری اصیل شهر را تهدید میکند، بلکه خطرات جدی برای جان ساکنان و نظم شهری به همراه دارد. مرور تجربه سالهای اخیر در مناطق تاریخی تهران نشان میدهد که همزمان با افزایش قیمت زمین و مسکن، حجم این نوع ساختوسازها نیز به شکل نگرانکنندهای گسترش یافته است.
ریشههای گسترش ساختوساز غیرمجاز
سامان معید، کارشناس مسائل شهری، در گفتگو با خبرنگار تهران پرس با اشاره به ابعاد این معضل میگوید: «ساختوساز غیرمجاز به هرگونه عملیات عمرانی اطلاق میشود که بدون دریافت مجوزهای قانونی از مراجع ذیربط انجام گیرد. این اقدامات میتواند شامل افزایش طبقات، تغییر کاربری، تخریب بخشی از ساختمان یا الحاق سازههای جدید به بناهای موجود باشد. در مورد بناهای قدیمی، معمولاً این کارها بدون در نظر گرفتن ظرفیت سازهای و معماری سنتی انجام میشود و همین موضوع زمینه بروز خطرات جدی را فراهم میکند.»
او میافزاید: «دلایل گسترش ساختوساز غیرمجاز را باید در نبود نظارت کافی، ضعف قوانین بازدارنده و البته فشار اقتصادی جستوجو کرد. زمانی که قیمت زمین و مسکن بهشدت بالا میرود، مالکان بهدنبال بهرهبرداری بیشتر از ملک خود هستند و این مسیر گاه به تخلفات غیرمجاز ختم میشود. بسیاری از مالکان حتی آگاهی دقیقی از قوانین ندارند و تصور میکنند تغییرات کوچک در خانههای قدیمی نیاز به مجوز ندارد.»
به باور این کارشناس، ضعف هماهنگی میان دستگاههای متولی نیز مزید بر علت است. در حالی که سازمان میراث فرهنگی وظیفه حفاظت از بناهای تاریخی را بر عهده دارد و شهرداریها مسئول نظارت بر ساختوساز هستند، نبود هماهنگی و همافزایی میان این نهادها باعث میشود بسیاری از تخلفات یا اصلاً شناسایی نشوند یا برخورد با آنها جدی نباشد.
تجربه زیسته شهروندان در بافتهای تاریخی
مریم سودانی، یکی از ساکنان بازارچه شاپور در منطقه ۱۲ تهران، با نگرانی از روند فعلی میگوید: «برخی سودجویان بدون توجه به ایمنی و مجوزها، پروژههایی را اجرا میکنند که ممکن است در آینده نه چندان دور بحران بزرگی برای تهران ایجاد کند. خانههای قدیمی اغلب ظرفیت تحمل بار اضافی ندارند. وقتی طبقهای روی آنها اضافه میشود یا تغییر سازهای اتفاق میافتد، ریسک ریزش ساختمان بهشدت افزایش پیدا میکند.»
او تأکید میکند: «این بناها فقط چهاردیواری نیستند؛ بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی شهر ما هستند. در محلههایی مثل بازار، سنگلج و عودلاجان، خانههای قاجاری و پهلوی هنوز زندهاند اما تغییرات غیرمجاز زیبایی و اصالت آنها را نابود کرده است. علاوه بر خطر برای ساکنان، تخریب معماری سنتی به معنای از دست دادن بخشی از حافظه جمعی ماست.»
سودانی پیشنهاد میکند که دولت و شهرداریها مشوقهایی برای ترمیم اصولی بناهای قدیمی در نظر بگیرند: «اگر وامهای کمبهره یا معافیتهای مالیاتی برای مالکان در نظر گرفته شود، آنها به جای تخریب یا تغییر غیرقانونی، به مرمت صحیح روی میآورند. آگاهیبخشی هم ضروری است تا مردم بدانند ارزش خانههایشان فقط در متراژ یا طبقات اضافه نیست، بلکه در تاریخ و اصالت آن نهفته است.»
مشکلات فنی و زیستمحیطی
آیت نظامی، دیگر شهروند محله شاپور، از زاویهای دیگر به موضوع مینگرد: «خانههای قدیمی با مصالح سنتی مثل خشت، گل، چوب و آجر ساخته شدهاند. این مصالح در برابر رطوبت، زلزله و فرسایش طبیعی مقاومت کمی دارند. وقتی سالها نگهداری مناسب صورت نگیرد و تغییرات اقلیمی هم فشار بیاورد، بناها دچار ترک، نشست یا ریزش سقف میشوند. در چنین شرایطی، اضافهکردن طبقه یا تغییر کاربری مثل انداختن وزنه سنگین روی جسم بیمار است.»
او با اشاره به مشکلات خدمات شهری در این مناطق ادامه میدهد: «امروز بسیاری از این خانهها در اختیار طلاسازان و کارگاههای تولیدی قرار گرفته است. مصرف بالای برق و آب آنها فشار زیادی به شبکه محله وارد میکند. بعضی خانهها ۲۰ یا ۳۰ کولر گازی دارند، در حالی که ما در بحران انرژی و آب به سر میبریم. چرا هیچ نهادی بر این وضعیت نظارت نمیکند؟»
ابعاد اجتماعی و فرهنگی مسئله
ساختوساز غیرمجاز در بناهای قدیمی فقط یک موضوع فنی یا اقتصادی نیست؛ پیامدهای اجتماعی و فرهنگی گستردهای دارد. با تغییر کاربری خانههای تاریخی به انبار یا کارگاه، چهره محلات سنتی دگرگون میشود. خانوادهها از این مناطق کوچ میکنند و جای آنها را مشاغل پر سر و صدا یا غیرمرتبط میگیرند. نتیجه آن است که بافتهای قدیمی، که زمانی کانون حیات اجتماعی بودند، به فضاهایی بیروح و پرخطر تبدیل میشوند.
از سوی دیگر، بیتوجهی به بناهای قدیمی باعث تضعیف حس تعلق شهروندان میشود. وقتی مردم ببینند ارزش تاریخی و فرهنگی خانههایشان نادیده گرفته میشود و فقط ارزش اقتصادی آن ملاک است، انگیزهای برای حفظ یا مرمت اصولی نخواهند داشت. این روند در نهایت به فراموشی بخش مهمی از میراث شهری منجر میشود.
راهکارهای پیشنهادی
کارشناسان بر این باورند که برای مقابله با معضل ساختوساز غیرمجاز در بناهای قدیمی، چند اقدام کلیدی ضروری است:
1. تقویت نظارت و برخورد قانونی: شهرداریها و میراث فرهنگی باید با همکاری پلیس ساختمان، بهطور منظم بر بافتهای فرسوده و تاریخی نظارت کنند. برخورد قاطع و سریع با متخلفان، مانع از گسترش پدیده میشود.
2. مشوقهای اقتصادی برای مرمت اصولی: ارائه وامهای کمبهره، تسهیلات بیمهای و معافیتهای مالیاتی میتواند مالکان را به مرمت صحیح ترغیب کند.
3. آگاهیبخشی عمومی: از طریق رسانهها و برنامههای آموزشی باید ارزش میراث تاریخی و خطرات ساختوساز غیرمجاز برای مردم تبیین شود.
4. مشارکت اجتماعی: انجمنهای محلی و سمنهای فعال در حوزه میراث فرهنگی میتوانند نقش مهمی در رصد و اطلاعرسانی تخلفات ایفا کنند.
5. هماهنگی نهادی: لازم است میان شهرداری، سازمان میراث فرهنگی، شرکتهای خدماترسان و نهادهای قضایی هماهنگی جدی برقرار شود تا برخورد با تخلفات سریع و مؤثر باشد.
نگاه به آینده
بافتهای قدیمی تهران، مانند شوش، مولوی، سنگلج، عودلاجان و بازار، نهتنها میراث معماری و فرهنگی هستند بلکه ظرفیت بزرگی برای گردشگری شهری بهشمار میروند. اگر روند فعلی ساختوساز غیرمجاز ادامه یابد، این ظرفیت به تهدیدی جدی برای ایمنی شهروندان و حتی اقتصاد شهری بدل خواهد شد. در مقابل، با برنامهریزی دقیق و حمایت از مالکان، میتوان این بافتها را به موتور محرک توسعه گردشگری و هویت فرهنگی شهر تبدیل کرد.
به نظر میرسد آینده این خانهها در گرو تصمیمات امروز مدیران و مسئولان شهری است. اگر حفاظت و مرمت اصولی جدی گرفته شود، تهران همچنان میتواند به اصالت تاریخی خود ببالد. اما اگر بیتوجهی ادامه یابد، باید آماده خداحافظی با بخشی از خاطرات جمعی و هویت فرهنگی این شهر باشیم.
انتهای گزارش // حسین عبداللهی