«پیر پسر»؛ فیلمی در محاصره حاشیه‌ها
به گزارش خبرنگار گروه فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی «تهران پرس»؛ فیلم سینمایی «پیر پسر» به کارگردانی اکتای براهنی، یکی از آثار برجسته و بحث‌برانگیز سینمای ایران در سال‌های اخیر است. این فیلم که در بخش ویژه چهل و سومین جشنواره فیلم فجر در سال ۱۴۰۳ به نمایش درآمد، با اقتباسی آزاد از رمان "برادران کارامازوف" اثر فئودور داستایفسکی و الهام از داستان "رستم و سهراب" شاهنامه فردوسی، داستانی عمیق و چندلایه از روابط خانوادگی، قدرت، و خشونت را روایت می‌کند. با بازیگرانی، چون حسن پورشیرازی، لیلا حاتمی، و حامد بهداد، این فیلم توانسته توجهات بسیاری را به خود جلب کند و در عین حال حاشیه‌هایی را نیز به همراه داشته باشد. در این نقد، به بررسی داستان، بازیگری، کارگردانی، مضامین، و واکنش‌های مخاطبان و منتقدان می‌پردازیم.
داستان و ساختار روایی
«پیر پسر» داستان خانواده‌ای از هم گسیخته را در دل تهران روایت می‌کند. غلام باستانی (حسن پورشیرازی)، پدری مستبد و معتاد، همراه با دو پسرش، علی (حامد بهداد) و رضا (محمد ولی‌زادگان)، در خانه‌ای قدیمی و مخروبه زندگی می‌کند. تنش‌های خانوادگی ناشی از فقر، اعتیاد، و روابط سمی میان پدر و پسران، محور اصلی داستان است. ورود زنی به نام رعنا (لیلا حاتمی) به عنوان مستأجر طبقه بالای خانه، مانند کاتالیزوری عمل می‌کند که تنش‌ها را به اوج می‌رساند و به تقابل‌های عمیق‌تر عاطفی، اخلاقی، و حتی جنایی منجر می‌شود.
فیلم از یک درام خانوادگی ساده آغاز می‌شود، اما به تدریج به سمت ژانر جنایی و روان‌شناختی متمایل می‌گردد. اقتباس از "برادران کارامازوف" و ارجاعات اسطوره‌ای به "رستم و سهراب"، به داستان عمق فلسفی و تراژیک می‌بخشد. براهنی با ظرافت، مناسبات قدرت و سرکوب را در این خانواده به تصویر می‌کشد. غلام نمادی از اقتدار پدرسالارانه است که با رفتار‌های تحقیرآمیز و اعتیاد خود، خانواده را به سوی فروپاشی سوق می‌دهد. در مقابل، علی و رضا، هر یک به شکلی متفاوت، در برابر این استبداد مقاومت می‌کنند یا در آن غرق می‌شوند.
با این حال، برخی منتقدان معتقدند که فیلم با مدت زمان بیش از سه ساعت، در بخش‌های پایانی به ملودرام گرایش پیدا می‌کند و از ریتم خود می‌افتد. پرویز جاهد، منتقد سینما، طولانی بودن فیلم را نقطه ضعف آن دانسته، در حالی که براهنی این انتقاد را رد کرده و بر ضرورت این مدت زمان برای روایت کامل داستان تأکید کرده است.
بازیگری
یکی از نقاط قوت برجسته "پیر پسر"، بازی‌های درخشان بازیگران آن است. حسن پورشیرازی در نقش غلام باستانی، عملکردی خیره‌کننده ارائه می‌دهد که بسیاری از منتقدان آن را در حد استاندارد‌های جهانی و حتی شایسته اسکار توصیف کرده‌اند. پورشیرازی با ظرافت، کاراکتری پلید و در عین حال پیچیده را به تصویر می‌کشد که همزمان نفرت‌انگیز و ترحم‌برانگیز است. بازی او در لحظات احساسی، مانند صحنه‌ای که در آینه به خودش نگاه می‌کند، چنان قدرتمند است که تماشاگر را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
حامد بهداد نیز در نقش علی، یکی از بهترین اجرا‌های کارنامه خود را ارائه می‌دهد. او با سکوت‌های عمیق، نگاه‌های پر از درد، و حرکات حساب‌شده، شخصیتی رنج‌کشیده و سرکوب‌شده را به تصویر می‌کشد که در برابر پدرش در خاموشی فرو رفته است. لیلا حاتمی در نقش رعنا، با ایفای نقشی چندلایه و مرموز، به عنوان کاتالیزور داستان، حضوری تأثیرگذار دارد. محمد ولی‌زادگان نیز در نقش رضا، به خوبی حس فروپاشی روانی و عقده‌های سرکوب‌شده را منتقل می‌کند.
با این حال، مسعود فراستی، منتقد سرشناس، معتقد است که بازی پورشیرازی به دلیل ضعف کارگردانی و شخصیت‌پردازی ناقص، نتوانسته پتانسیل کامل خود را نشان دهد و فیلم را "یکی از کثیف‌ترین فیلم‌های فارسی" توصیف کرده است. این دیدگاه در مقابل تحسین گسترده دیگر منتقدان، نشان‌دهنده دوقطبی بودن واکنش‌ها به این اثر است.
کارگردانی و جنبه‌های فنی
اکتای براهنی در "پیر پسر" نشان می‌دهد که توانایی خلق فضایی سنگین و خفقان‌آور را دارد. او با استفاده از دوربین سرکش و فیلم‌برداری چشم‌نواز، به خصوص در صحنه‌های پایانی، توانسته احساسات پیچیده کاراکتر‌ها را به تصویر بکشد. طراحی صحنه نیز با جزییات دقیق، حس و حال خانه‌ای قدیمی و مخروبه را به خوبی منتقل می‌کند و به روایت داستان عمق می‌بخشد. موسیقی فیلم، که توسط حسام ناصری ساخته شده، در ایجاد تعلیق و تقویت فضای احساسی اثر نقش مهمی دارد.
با این حال، برخی منتقدان معتقدند که براهنی در صیقل دادن زبان سینمایی خود و پرهیز از گاف‌های فیلمنامه‌ای نیاز به پیشرفت دارد. طولانی بودن فیلم و گرایش به ملودرام در بخش‌های پایانی، از دیگر انتقاداتی است که به کارگردانی او وارد شده است.
مضامین و پیام‌ها
«پیر پسر» فراتر از یک درام خانوادگی، به موضوعات عمیقی، چون خشونت خانگی، اعتیاد، ترومای کودکی، و تقابل نسل‌ها می‌پردازد. این فیلم با جسارت، تابوهای اجتماعی در سینمای ایران را به چالش می‌کشد و تصویری بی‌رحمانه از فروپاشی خانواده ارائه می‌دهد. اقتباس از آثار ادبی کلاسیک و اسطوره‌ای، به فیلم لایه‌ای فلسفی و جهانی می‌بخشد که آن را فراتر از یک داستان محلی قرار می‌دهد. وانیا کالوجرچیچ، مدیر جشنواره روتردام، این فیلم را نقدی کوبنده به مردسالاری توصیف کرده است.
با این حال، برخی مخاطبان و منتقدان، مانند حسین دهباشی، معتقدند که نمایش بیش از حد خشونت و هنجارشکنی در فیلم، به جای انتقال پیام اخلاقی، ممکن است به تحریف واقعیت‌های اجتماعی منجر شود. همچنین، برخی واکنش‌های سیاسی، مانند اظهارات حمید رسایی، نماینده مجلس، نشان‌دهنده حساسیت‌های فرهنگی و سیاسی نسبت به محتوای فیلم است.
واکنش‌ها و حواشی
«پیر پسر» از زمان نمایش در جشنواره فجر تا اکران عمومی در ۲۱ خرداد ۱۴۰۴، با واکنش‌های متفاوتی مواجه شده است. این فیلم با فروش بیش از ۱۰۶ میلیارد تومان و جذب بیش از یک میلیون تماشاگر، موفقیت تجاری چشمگیری داشته است. با این حال، برخی منتقدان و مخاطبان آن را به دلیل محتوای تلخ و هنجارشکنانه‌اش مورد انتقاد قرار داده‌اند. مسعود فراستی فیلم را "لجن‌زار" توصیف کرده و برخی کاربران فضای مجازی آن را اثری غیراخلاقی دانسته‌اند. در مقابل، منتقدانی مانند صوفیا نصرالهی و علی ورامینی آن را یکی از بهترین آثار سینمای ایران و دفاعیه‌ای از سینمای روشنفکری دانسته‌اند.
حواشی سیاسی نیز به این فیلم دامن زده است. بررسی اکران فیلم در کمیسیون فرهنگی مجلس و انتقاد برخی چهره‌های سیاسی، مانند حمید رسایی، نشان‌دهنده حساسیت‌های موجود نسبت به محتوای اجتماعی و هنجارشکنانه آن است. مهرزاد دانش، منتقد سینما، در پاسخ به این انتقادات، به طعنه اشاره کرده که تعداد تماشاگران فیلم از آرای برخی اعضای کمیسیون فرهنگی بیشتر است.
نتیجه‌گیری
«پیر پسر» فیلمی است که نمی‌توان به سادگی از کنار آن گذشت. این اثر با بازی‌های درخشان، کارگردانی جسورانه، و مضامین عمیق، گامی بلند در سینمای اجتماعی ایران به شمار می‌رود. با این حال، طولانی بودن زمان فیلم و گرایش به ملودرام در بخش‌های پایانی، از نقاط ضعفی است که مانع از تبدیل شدن آن به یک شاهکار تمام‌عیار شده است. این فیلم با به چالش کشیدن تابوهای اجتماعی و ارائه تصویری تلخ از روابط خانوادگی، مخاطب را به تأمل وامی‌دارد، اما در عین حال، به دلیل محتوای هنجارشکنانه‌اش، واکنش‌های متفاوتی را برانگیخته است.
اگر به دنبال فیلمی هستید که شما را میخکوب کند، احساساتتان را به چالش بکشد، و به فکر فرو برد، "پیر پسر" گزینه‌ای است که ارزش تماشا دارد. اما اگر از روایت‌های تلخ و سنگین گریزانید، شاید این فیلم برای شما مناسب نباشد. در نهایت، "پیر پسر" اثری است که چه در ستایش و چه در انتقاد، نمی‌توان آن را نادیده گرفت.
انتهای خبر/