جشن خردادگان؛ آئینی برای پاسداشت آب
به گزارش خبرنگار «تهران پرس»؛ در فرهنگ کهن ایران، جشن‌ها و آئین‌هایی که ریشه در باور‌های زرتشتی دارند، همواره جایگاهی ویژه داشته‌اند. یکی از این آئین‌ها، جشن خردادگان است که هر ساله در روز ششم ماه خرداد، مصادف با هم‌نامی روز و ماه به نام امشاسپند «خرداد»، برگزار می‌شود.
این جشن که به پاسداشت آب، سرسبزی و کمال اختصاص دارد، در باور زرتشتیان نمادی از احترام به طبیعت و ستایش اهورامزدا است. امشاسپند «خرداد» در متون اوستایی با نام «هئوروتات» به معنای رسایی و کمال شناخته می‌شود و وظیفه نگهبانی از آب‌ها، گیاهان و تندرستی را بر عهده دارد.
در تهران، پایتخت پرهیاهوی ایران، این آئین باستانی هنوز هم توسط جامعه زرتشتی و برخی علاقه‌مندان به فرهنگ ایرانی برگزار می‌شود، هرچند به دلیل تغییرات سبک زندگی شهری و کاهش جمعیت زرتشتیان، این جشن نسبت به آئین‌هایی مانند نوروز یا مهرگان کمتر شناخته شده و گاهی به فراموشی سپرده شده است. با این حال، تلاش‌هایی برای احیای این آیین در سال‌های اخیر دیده می‌شود که نشان از اهمیت فرهنگی و معنوی آن دارد.
تاریخچه و فلسفه جشن خردادگان
جشن خردادگان از جمله جشن‌های دوازده‌گانه زرتشتی است که در تقویم باستانی ایران، هرگاه نام روز و ماه یکی می‌شد، برگزار می‌گردید. روز ششم هر ماه در گاهشماری زرتشتی «خرداد» نام دارد و وقتی این روز با ماه سوم سال، یعنی خرداد، مصادف می‌شود، ایرانیان باستان این هم‌نامی را به فال نیک می‌گرفتند و جشنی برای بزرگداشت آب و آبادانی برپا می‌کردند.
بر اساس متون کهن مانند «بندهش»، گل سوسن به‌عنوان نماد امشاسپند خرداد شناخته می‌شود و در این روز، هدیه دادن این گل میان ایرانیان مرسوم بوده است. فلسفه این جشن به پاسداشت آب به‌عنوان مایه حیات و سرسبزی بازمی‌گردد.
در باور زرتشتیان، خرداد همراه با امشاسپند «امرداد» (نگهبان گیاهان) وظیفه محافظت از طبیعت را بر عهده دارد و این دو در کنار هم تشنگی و گرسنگی را از انسان دور می‌کنند. آئین‌های این روز شامل تن‌شویی در آب، نیایش در کنار رود‌ها و چشمه‌ها، کندن چاه و بازسازی قنات‌ها و شادمانی در جمع خانواده و دوستان است. ابوریحان بیرونی در «آثار الباقیه» نیز به مراسم شست‌وشوی ویژه در این روز اشاره کرده است.
برگزاری جشن در تهران
در تهران، جشن خردادگان عمدتاً توسط جامعه زرتشتیان و در مکان‌هایی با اهمیت فرهنگی و مذهبی برگزار می‌شود. یکی از مراکز اصلی این آئین، آتشکده یزدان در خیابان آیت‌الله طالقانی است که به‌عنوان یکی از مهم‌ترین معابد زرتشتیان تهران شناخته می‌شود. در این مکان، زرتشتیان با خواندن نیایش‌های اوستایی و اجرای مراسم مذهبی، این روز را گرامی می‌دارند. علاوه بر این، برخی از مراسم در فضای باز و در نزدیکی رودخانه‌ها یا چشمه‌های اطراف تهران برگزار می‌شود، هرچند به دلیل محدودیت‌های شهری، این آئین‌ها اغلب به پارک‌ها و باغ‌های خاص محدود شده‌اند.
منطقه تهرانپارس، که یکی از محله‌های زرتشتی‌نشین تهران است نیز شاهد برگزاری این جشن است. در این محله، خانواده‌های زرتشتی در باغ‌های خصوصی یا فضا‌های سبز محلی گرد هم می‌آیند، نیایش می‌خوانند و با هدیه دادن گل سوسن یا نیلوفر، این آئین را زنده نگه می‌دارند همچنین، برخی از فعالان فرهنگی در پارک قیطریه و پارک لاله برنامه‌هایی برای احیای این جشن ترتیب می‌دهند که شامل سخنرانی درباره اهمیت آب و محیط‌زیست و اجرای موسیقی سنتی است.
در سال‌های اخیر، گروه‌های فرهنگی و سازمان‌های مردم‌نهاد نیز تلاش کرده‌اند تا این آئین را به عموم مردم معرفی کنند. برای مثال، انجمن زرتشتیان تهران هرساله برنامه‌هایی برای گرامیداشت خردادگان برگزار می‌کند که شامل کارگاه‌های آموزشی درباره فرهنگ زرتشتی و اهمیت حفاظت از منابع آبی است. این برنامه‌ها اغلب در سالن‌های فرهنگی یا فضا‌های باز مانند باغ‌موزه قصر برگزار می‌شوند.
آئین‌ها و رسوم جشن
آئین‌های جشن خردادگان در تهران ترکیبی از سنت‌های باستانی و اقتباس‌های مدرن است. زرتشتیان در این روز لباس‌های نو می‌پوشند و به کنار آب‌های روان، مانند رودخانه‌های کوچک اطراف تهران یا حتی فواره‌های پارک‌ها، می‌روند. تن‌شویی در آب، که نمادی از پاکیزگی جسم و روح است، از مهم‌ترین رسوم این روز است. همچنین، خواندن بخش‌هایی از اوستا، به‌ویژه گات‌ها و دعا برای بارش باران و حاصلخیزی زمین در این مراسم انجام می‌شود. یکی دیگر از رسوم زیبای این جشن، هدیه دادن گل سوسن است که به‌عنوان نماد امشاسپند خرداد شناخته می‌شود.
در برخی خانواده‌ها، بستن نوار‌های ابریشمی به دست به نشانه تازگی و نو شدن نیز مرسوم است. این آئین‌ها نه‌تنها جنبه مذهبی دارند، بلکه پیامی زیست‌محیطی نیز منتقل می‌کنند و بر اهمیت حفظ منابع آبی تأکید دارند.
آرش کسروی در گفتگو با خبرنگار ما گفت: جشن خردادگان برای ما زرتشتیان فقط یک آئین مذهبی نیست؛ بلکه یادآوری وظیفه ما برای حفظ طبیعت و به‌ویژه آب است. در تهران، ما سعی می‌کنیم این مراسم را در آتشکده و گاهی در باغ‌های خصوصی برگزار کنیم. متأسفانه به دلیل آلودگی رودخانه‌ها، دیگر نمی‌توانیم مثل گذشته کنار آب‌ها مراسم بگیریم، اما با نیایش و آموزش به نسل جوان، تلاش می‌کنیم این سنت را زنده نگه داریم. امسال حدود ۲۰۰ نفر در آتشکده یزدان جمع شدند و نیایش خواندیم. امیدوارم روزی برسد که این جشن در کل ایران شناخته شود.
نازنین رستمی فعال فرهنگی در این باره به خبرنگار ما گفت: من زرتشتی نیستم، اما به فرهنگ ایران باستان علاقه دارم. پارسال برای اولین بار در جشن خردادگان شرکت کردم و خیلی تحت تأثیر قرار گرفتم. در پارک قیطریه، گروهی از فعالان فرهنگی برنامه‌ای ترتیب داده بودند که شامل سخنرانی درباره اهمیت آب و اجرای موسیقی بود. حس خوبی بود که با طبیعت ارتباط برقرار کنیم و یاد بگیریم چطور از منابع طبیعی محافظت کنیم. فکر می‌کنم این جشن می‌تواند برای همه ایرانی‌ها الهام‌بخش باشد.
اهمیت زیست‌محیطی جشن
در روزگاری که بحران آب یکی از چالش‌های اصلی ایران است، جشن خردادگان پیامی عمیق و کاربردی دارد. این آئین با تأکید بر حفظ آب و پاکیزگی محیط‌زیست، می‌تواند به‌عنوان یک الگوی فرهنگی برای ترویج رفتار‌های مسئولانه در قبال طبیعت مطرح شود.
کارشناسان محیط‌زیست معتقدند که احیای چنین آئین‌هایی می‌تواند به افزایش آگاهی عمومی درباره مصرف بهینه آب و حفاظت از منابع طبیعی کمک کند.
مهرانگیز اشراقی، کارشناس محیط‌زیست، در این باره می‌گوید: جشن‌هایی مثل خردادگان، که ریشه در فرهنگ ایران دارند، می‌توانند به‌عنوان ابزاری برای آموزش عمومی استفاده شوند. وقتی مردم در قالب یک آئین شاد و معنوی گرد هم می‌آیند، پیام‌های زیست‌محیطی بهتر در ذهنشان ماندگار می‌شود.
چالش‌ها و آینده جشن خردادگان
کاهش جمعیت زرتشتیان، محدودیت‌های برگزاری مراسم در فضا‌های عمومی و کم‌توجهی رسانه‌ها از جمله موانع احیای گسترده این آئین هستند. با این حال، تلاش‌های جامعه زرتشتی و فعالان فرهنگی برای معرفی این جشن به نسل جدید امیدوارکننده است.
بر اساس این گزارش؛ جشن خردادگان نه‌تنها یک آئین مذهبی، بلکه بخشی از هویت فرهنگی ایران است که می‌تواند پیوندی دوباره میان انسان و طبیعت ایجاد کند. در تهران، این جشن در مکان‌هایی مانند آتشکده یزدان، تهرانپارس و پارک‌های عمومی با حضور افرادی برگزار می‌شود که به ارزش‌های کهن و محیط‌زیست احترام می‌گذارند. شاید با تلاش‌های بیشتر، این آئین بار دیگر جای خود را در قلب ایرانیان باز کند و به نمادی از اتحاد برای حفظ طبیعت تبدیل شود.
انتهای خبر/خ