روز ملی جمعیت؛ فرصت بازنگری در سیاست‌ها
به گزارش «تهران پرس»؛ روز ملی جمعیت در ایران فرصتی برای بازنگری در سیاست‌ها، روند‌ها و چالش‌های مرتبط با رشد و ترکیب جمعیتی کشور است. این روز که هر ساله در تقویم رسمی کشور گنجانده شده است، به عنوان یادآور اهمیت راهبردی موضوع جمعیت در توسعه پایدار ملی، آینده‌نگری و تأمین منابع انسانی کشور مورد توجه قرار می‌گیرد.در سال‌های اخیر، با توجه به هشدار‌های کارشناسان نسبت به کاهش نرخ باروری، پیر شدن جمعیت و پیامد‌های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی آن، مجلس شورای اسلامی با تصویب قانونی، روز ۳۰ اردیبهشت ماه را به عنوان «روز ملی جمعیت» تعیین کرد. هدف از این نام‌گذاری، افزایش آگاهی عمومی نسبت به اهمیت جوانی جمعیت و ترویج سیاست‌های حمایتی از خانواده و فرزندآوری است.
اهمیت جمعیت در توسعه کشور
جمعیت یکی از عوامل اصلی توسعه‌ی اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشورهاست. داشتن نیروی انسانی جوان، تحصیل‌کرده و پرانرژی می‌تواند موتور محرک پیشرفت در زمینه‌های مختلف باشد. از سوی دیگر، کاهش نرخ تولد و افزایش سالمندان می‌تواند موجب کمبود نیروی کار، کاهش بهره‌وری و افزایش بار اقتصادی بر جامعه شود.
وضعیت کنونی جمعیت ایران
بر اساس آمار‌های رسمی، نرخ رشد جمعیت در ایران در دهه‌های اخیر به طور قابل توجهی کاهش یافته است. نرخ باروری از بالای ۶ فرزند به ازای هر زن در دهه ۱۳۶۰، اکنون به کمتر از دو فرزند رسیده است. در صورت تداوم این روند، ترکیب سنی جمعیت به سمت سالمندی پیش خواهد رفت که می‌تواند چالش‌های گسترده‌ای برای نظام بازنشستگی، سلامت و خدمات اجتماعی به همراه داشته باشد.
سیاست‌ها و برنامه‌های حمایتی
در سال‌های اخیر، نهاد‌های مسئول از جمله وزارت بهداشت، وزارت رفاه و سازمان برنامه‌وبودجه برنامه‌هایی برای حمایت از خانواده‌ها و تشویق به فرزندآوری اجرا کرده‌اند. این برنامه‌ها شامل حمایت‌های مالی، بیمه‌ای، مرخصی‌های زایمان و پدر، تسهیلات مسکن و آموزش رایگان برای فرزندان متعدد می‌شود.
قانون جوانی جمعیت
قانون "جوانی جمعیت و حمایت از خانواده" (مصوب ۱۴۰۰ مجلس شورای اسلامی ایران) یکی از قوانین کلیدی در زمینه سیاست‌های جمعیتی کشور است. هدف اصلی این قانون، افزایش نرخ باروری، حمایت از فرزندآوری، و جلوگیری از روند پیر شدن جمعیت ایران است.
مهم‌ترین محور‌های قانون جوانی جمعیت
حمایت‌های مالی و معیشتی
اختصاص تسهیلات بانکی (مثل وام فرزندآوری، وام ازدواج با مبالغ بیشتر برای فرزند دوم و سوم).
مشوق‌های مالی برای خانواده‌هایی با فرزند بیشتر.
اشتغال و مسکن
اولویت استخدام در دستگاه‌های دولتی برای مردان متأهل دارای فرزند.
واگذاری زمین یا مسکن حمایتی به خانواده‌های دارای سه فرزند و بیشتر.
مرخصی‌ها و تسهیلات شغلی برای زنان
افزایش مرخصی زایمان تا ۹ ماه.
الزام دستگاه‌ها به ایجاد مهدکودک در محل کار یا کمک به مادران دارای کودک خردسال.
محدودیت در حوزه‌های کنترل جمعیت
ممنوعیت تبلیغ وسایل جلوگیری از بارداری در رسانه‌ها.
محدود کردن دسترسی به برخی خدمات پیشگیری جز در شرایط درمانی خاص.
تسهیل در روند ازدواج
مشوق‌هایی برای ازدواج جوانان، از جمله معافیت‌های مالیاتی برای افراد متأهل.
خدمات آموزشی و بهداشتی رایگان یا تخفیف‌دار برای خانواده‌های پرجمعیت.
برای پاسخ به اینکه آیا قانون جوانی جمعیت و حمایت از خانواده موفق بوده یا خیر، نیازمند بررسی چند بُعدی است. با استناد به داده‌های رسمی و تحلیل‌های کارشناسی تا سال ۱۴۰۳، می‌توان گفت:
۱. از منظر آمار جمعیت و فرزندآوری
نرخ باروری کل کشور (یعنی تعداد فرزند به ازای هر زن) در سال‌های اخیر همچنان پایین‌تر از سطح جانشینی (۲/۱) باقی مانده و حتی در برخی مناطق، کاهش نیز یافته است.
طبق گزارش‌های مرکز آمار ایران، سیاست‌های تشویقی منجر به افزایش چشمگیر موالید نشده‌اند و رشد جمعیت در سال‌های اخیر کمتر از یک درصد بوده است.
۲. از منظر اجرای سیاست‌ها
بخش‌هایی از قانون، مانند وام فرزندآوری، افزایش مرخصی زایمان، اولویت در استخدام و اعطای زمین یا مسکن حمایتی، به صورت محدود اجرا شده‌اند.
اما چالش‌های اجرایی و کمبود منابع مالی، باعث شده بسیاری از مواد قانون یا اجرا نشوند یا به‌صورت ناقص و غیربرنامه‌ریزی شده اجرا گردند.
۳. از منظر اجتماعی و فرهنگی
جامعه، به‌ویژه در کلان‌شهر‌هایی مانند تهران، هنوز درگیر مشکلات اقتصادی، بیکاری، نبود امنیت شغلی، و بحران مسکن است؛ عواملی که تأثیر مستقیم بر تصمیم به ازدواج و فرزندآوری دارند.
بی‌اعتمادی به وعده‌های حمایتی دولت نیز موجب شده تا بسیاری از خانواده‌ها، حتی با وجود مشوق‌ها، تمایلی به افزایش تعداد فرزندان نداشته باشند.
قانون جوانی جمعیت تاکنون موفقیت محدودی داشته و نتوانسته به هدف اصلی خود که همان افزایش محسوس نرخ باروری و جوان‌سازی جمعیت است، دست یابد. برای اثرگذاری واقعی، این قانون نیازمند:بازنگری در اجرا، تقویت منابع مالی و مهم‌تر از همه، رفع موانع اقتصادی و فرهنگی فرزندآوری است.
جمعیت، سرمایه ملی هر جامعه‌ای است
سیما فردوسی در گفتگو با خبرنگار اجتماعی تهران پرس گفت:جمعیت هر کشوری را به هر حال آدم‌های آن جامعه می‌سازند. اگر ما به جمعیت اهمیت ندهیم نیروی انسانی و نیروی کارآمد خود را از دست می‌دهیم و کار‌های مهم انجام نمی‌شوند جامعه پیر یعنی جامعه‌ای که افراد سالمندش زیاد باشند. به هر حال آدم‌ها سرمایه‌های ملی هر جامعه هستند اگر جمعیت پیر شود در واقع آن جامعه کارآمدی خود را از دست می‌دهد.
وی افزود:جمعیت زمانی متعادل می‌شود که تعداد مرگ و میر و متولدین در تعادل باشد نه اینکه مثلاً فرض کنید که مرگ و میر کم شود یا تولد کم باشد و مرگ و میر بیشتر شود یا برعکس. خلاصه اگرتولد‌ها بیشتر باشد کارآمدی جامعه بیشترمی‌شود و درصورتی‌که این تعادل به هم بخورد دیگر جمعیت متعادل نیست.
این روانشناس تصریح کرد: ازدواج و فرزندآوری باعث رشد جمعیت می‌شود. دولت باید از جوانان در زمینه مالی، شغل، کار، درآمد و مسکن حمایت کند و به‌آنان کمک کند تا بتوانند ازدواج کنند.
فردوسی تأکید کرد: کاهش جمعیت در بلند مدت یک تهدید است، زیرا وقتی‌که جمعیت جامعه کاهش پیدا کند چه کسی می‌خواد کار‌های این جامعه را انجام دهد. به‌هر حال وقتی که ما با کاهش جمعیت روبرو هستیم یعنی در واقع نیروی کارآمد انسانی نداریم.
وی یادآورشد: پیری یک جامعه باعث ناتوانی آن جامعه است وقتی که افراد سالمند نتوانند مثل جوان‌ها کار کنند نمی‌توانند چرخ مملکت را بچرخانند و جامعه از پیشرفت، ترقی و به‌روز کردن تکنولوژی و اطلاعات عقب می‌ماند.
توجه به زیرساخت‌های اقتصادی و اجتماعی و موفقیت سیاست‌های جمعیتی
سوده نوری شهروندی تهرانی در گفتگو با خبرنگاراجتماعی تهران پرس اظهار داشت: مسئله جمعیت یکی از دغدغه‌های مهم کشور است، اما نباید تنها به افزایش عددی جمعیت توجه شود. در شرایط کنونی، بسیاری از خانواده‌ها حتی با داشتن یک فرزند نیز با مشکلات جدی اقتصادی، از جمله تورم، هزینه بالای مسکن، آموزش و بهداشت مواجه هستند. به نظر می‌رسد تا زمانی که زیرساخت‌های اقتصادی و اجتماعی کشور بهبود نیابد و امنیت شغلی و رفاه نسبی برای خانواده‌ها فراهم نشود، سیاست‌های تشویقی مانند اعطای وام یا مرخصی زایمان، اثرگذاری محدودی خواهند داشت.
وی افزود: در تهران و دیگر کلان‌شهرها، بسیاری از جوانان به دلیل نبود چشم‌انداز روشن برای آینده، از ازدواج و فرزندآوری صرف‌نظر می‌کنند؛ بنابراین لازم است دولت پیش از هر چیز به تقویت بنیان‌های حمایتی، خدمات عمومی و ایجاد امید در نسل جوان بپردازد. در غیر این صورت، سیاست‌های جمعیتی به نتیجه مطلوب نخواهند رسید.
براساس این گزارش، روز ملی جمعیت نه‌تنها روزی برای هشدار در مورد وضعیت کنونی است، بلکه فرصتی برای بازاندیشی و اصلاح نگرش‌ها نسبت به خانواده و فرزندآوری نیز به‌شمار می‌آید. در این مسیر، فرهنگ‌سازی، آموزش، تقویت نهاد خانواده و ایجاد امید به آینده از مهم‌ترین راهکار‌ها برای تقویت پویایی جمعیتی کشور هستند.
انتهای خبر/