کد خبر: 176273
ف

امنیت آبی؛ ابزاری توانمند برای آغاز درگیری و یا تعاون و همکاری

ریشه چالش‌های آبی در ماهیت منابع آب نهفته است؛ منابع آب از تقسیمات سیاسی پیروی نمی کنند و به طور گسترده ای در میان مناطق مختلف سرزمینی و کشورها به اشتراک گذارده شده اند، در چنین شرایطی رعایت انصاف و دیپلماسی آب در تعاملات و برنامه‌ریزی‌های آبی بسیار بیشتر قابل سنجش و مورد انتظار است.

امنیت آبی؛ ابزاری توانمند برای آغاز درگیری و یا تعاون و همکاری

به گزارش تهران پرس به نقل از فارس،‌ تاریخ تمدن بشری، سرشار از وقایع و چالش هایی است که بر سر آب در نقاط مختلف دنیا و میان اقوام و گروه های مختلف رقم خورده است که مستقیم و یا غیرمستقیم منشا تحولات مثبت و منفی بسیاری گردیده است؛ با این حال، همواره مدیریت دسترسی به آب، محوری نیز برای همکاری و تعاون در میان بهره‌برداران مختلف بوده است؛ دو سویی از یک سکه که جنبه‌های مختلف مدیریت منابع آب را بازگو می کند.

ریشه چالش های آبی در ماهیت منابع آب نهفته است. منابع آب از تقسیمات سیاسی پیروی نمی کنند و به طور گسترده ای در میان مناطق مختلف سرزمینی و کشورها به اشتراک گذارده شده اند به طوری که بالغ بر 260 رودخانه بزرگ دنیا، دارای حوزه آبریز مشترک میان دو یا چند کشور هستند.

در جدول زیر، شمارگان حوزه های آبریز مشترک بین المللی به تفکیک نواحی مختلف دنیا قابل مشاهده است.

بر این اساس، غالب رودخانه های اصلی دارای حوزه آبریز گسترده و بین المللی هستند. به طور مثال حوزه آبریز رودخانه نیل که شاهرگ اصلی کشور مصر تلقی می شود؛ در میان 10 کشور، دانوب در میان 18 کشور، آمازون 8 کشور و رودخانه گنگ براهماپاترا از اراضی متعلق به 5 کشور سرچشمه گرفته و یا در آن‌ها جریان دارند.

 

منابع آب مشترک صرفا به آب های سطحی و رودخانه ها محدود نمی شوند، بلکه آبخوان های زیرزمینی نیز در مناطق مرزی بطور مشترک میان کشورهای هم مرز تقسیم شده و در صورت عدم تعریف نظام بهره برداری مشترک، در معرض بهره برداری ناپایدار و یا ایجاد چالش و درگیری محلی- منطقه ای و یا بین‌المللی هستند.

تصویر زیر نمایی کلان از موقعیت آب خوان های بزرگ جهان را نشان می دهد (منبع یونسکو).

 

 

وجود این سطح گستردگی از منابع آبی مشترک گرچه حاکی از زمینه بروز تعارض و درگیری است اما در صورت خردورزی سیاسی، محوری برای تعریف منافع همسو و مشترک و تعامل همکاری است.

نمونه این سطح از تعامل و همکاری در سطوح محلی و در مناطق خشک و کم آب جهان از دیرباز به روشنی قابل مشاهده بوده به طوری که به اعتقاد برخی صاحب‌نظران از جمله ویتفوگل (در کتاب استبداد شرقی)، تا آنجا پیش رفته است که ساختار حاکمیت را بر گرد خود شکل داده است.

بارزترین نمونه در این میان، احداث و بهره برداری از قنوات در قالب نظام‌های یکپارچه مشترک است که به صورت محلی و منطقه‌ای خود قواعد، نظام‌ها و روابط انسانی مترقی‌ای شکل داده است. با فاصله گرفتن از ابعاد محلی و رسیدن به سطوح حاکمیت های ملی، متاسفانه دایره تعاون و همکاری کوچک شده و در مقابل زیاده‌خواهی و تمامیت خواهی ها افزایش می یابد.

کشورهای بالادست رودخانه ها در صورت داشتن قدرت کافی، از آب به عنوان ابزاری برای قدرت طلبی و سلطه بر کشورهای پائین دست استفاده کرده (نقش کشور ترکیه در رابطه با رودخانه دجله و فرات) و به همین شکل کشورهای پایین دست در صورت برتری استراتژیک، کشورهای بالادست را همواره مورد تهدید و فشار برای رعایت سقفی از برداشت می کنند (نقش کنترلی کشور مصر برای رودخانه نیل).

رابطه آبی بین یک کشور و همسایگانش همواره یک‌سویه نیست. به طور مثال کشور پهناوری چون ایران، ممکن است منشا و یا مقصد رودخانه های متعدد مرزی باشد به نحوی که ایران عمدتا در نواحی شرقی پذیرای رودخانه های سرچشمه گرفته از کشورهای همسایه (هریرود و هیرمند) و در مرزهای غربی منشأ رودخانه هایی است که به کشور همسایه عراق منتهی می شود؛ در چنین شرایطی رعایت انصاف و دیپلماسی آب  (Hydro diplomacy) در تعاملات و برنامه‌ریزی‌های آبی بسیار بیشتر قابل سنجش و مورد انتظار است.

علاوه بر فاکتور انصاف، عامل مهم پایدارسازی هر گونه توافقی، تعریف رابطه پایدار مبتنی بر برد ـ برد خواهد بود. به عبارت دیگری هر توافقی تا زمانی معتبر خواهد بود که متضمن منافع تمام کشورهای گرداگرد باشد و وابستگی توأمان همه طرفین به منابع و منافع آن را به دنبال داشته باشد.

مثال روشنی برای این موضوع تعامل ایران با همسایه شرقی خود (کشور افغانستان) است، ایران که برای تأمین آب دومین کلانشهر خود، به طور مشترک با ترکمنستان بر رودخانه مرزی هریرود که بالغ بر 60درصد از حوزه آبریزش در افغانستان (رشته کوه‌های هندوکش) واقع است سد دوستی را احداث کرده است؛ در زمان برنامه ریزی احداث سد، به دلایل مختلف از جمله عدم وجود ثبات و استقرار دولت مرکزی در افغانستان، سهم و نقش جدی برای آن کشور در نظر نگرفته و اکنون که با ایجاد ثبات نسبی با طرح های مدیریت منابع آب در افغانستان و سدسازی های متعدد آن کشور بر سرشاخه‌ها مواجه است؛ خود را ناچار به تامین آب جایگزین از مسافت های بسیار دورتر و با هزینه های گزاف می بیند.

ضمن آنکه سرمایه گذاری کلان صورت گرفته برای احداث سد و خط لوله انتقال آن به مشهد و سایر تأسیسات وابسته در حال چشم‌پوشی است.

نقشه و مسیر رودخانه هریرود در تصویر زیر قابل مشاهده است.

 

نادیده گرفتن حق هرگونه مدیریت و استحصال آب های سرزمینی برای افغانستان از این جهت از دور انصاف خارج است که ایران پیش ­تر تمامی آورد سرزمینی خود به رودخانه هریرود را کنترل و پیش از خروج از ایران بازایستانده است و کماکان نیز با احداث سدهای جدید مصمم بر قطع کامل هر گونه جریانی به آن سوی مرزها است. نمونه این سیاست را در مناطق مرزی غرب کشور نیز از سوی ایران شاهد هستیم.

پس در چنین شرایطی هیچ پیمان اخلاقی و یا حقوقی متضمن رابطه پایدار آبی نخواهد بود، مگر آن که آب به عنوان کالایی استراتژیک و اقتصادی، به عنوان بستری برای اشتراک و تبادل منافع دو کشور و وابستگی متقابل تعریف شد. با نگاهی کلان بر این موضوع؛ یکی از ساده ترین حالت هایی که به ذهن می رسد تعریف برنامه تبادل آب و انرژی در میان ایران و افغانستان است.

ایران در دسترس ترین منبع انرژی برای افغانستان است به طوریکه افغانستان از جمله کشورهای مقصد برق صادراتی ایران بوده و به طور ثابت بخشی از سوخت خود را نیز از ایران تامین می نماید. دیگر وابستگی افغانستان به ایران، ترانزیت جاده ای و ریلی است که در میان سایر وابستگی های  کالایی این کشور، امتیازات مثبتی برای تثبیت یک همکاری چندجانبه را فراهم می آورد.

بدین طریق اگر ایران در دیپلماسی ای فعال و منصفانه، این اطمینان خاطر را در همسایه شرقی خود ایجاد کند که منبع اقتصادی و پایدار برای تامین انرژی مورد نیاز اوست، این امکان را خواهد داشت تا بر نظام قابل اعتمادی از مدیریت آب مشترک برنامه ریزی کند و تا جاری بودن توافق، با عدم برداشت از منابع استراتژیک خود (آب های زیرزمینی)، اطمینان لازم برای هرگونه شرایط غیرمترقبه را حاصل آورد. این حالت نه تنها گزینه ای بسیار ارزان تر از احداث خط لوله ای به طول 1700 کیلومتر از سواحل جنوبی دریای عمان و شیرین سازی آب دریاست که نهایتا آبی بسیار گران برای دولت (و نه مردم بعلت تعلق گرفتن رایانه سنگین دولتی به آب شرب) فراهم می کند بلکه حسن همجواری با کشور همسایه را دو چندان خواهد کرد.  

نویسنده: محمد بهنام رسولی و مهدی زینلی

انتهای پیام/

پخش زنده اخبار

chapta
حداکثر تعداد کاراکتر نظر 200 ميياشد .
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • بنزین ۴۰۰ تومانی ۱۰۰۰ شد، چرا یارانه یک ریال اضافه نشد؟
  • عنایتی: مربی مدعی اخلاق زیر پای بازیکن ما نشست
  • شرکت گاز در برابر آبونمان تسلیم شد
  • دستگیری ۴ شرور تهران پس از رجزخوانی در فضای مجازی
  • پیشرفت صد درصدی مهندس پرسپولیس
  • صفحه اول روزنامه های صبح امروز
  • دوره تخصصی آموزش خبرنگاری به صورت کارگاهی و عملی (رایگان)
  • ۴۱ پژوهشگر برتر جشنواره جوان خوارزمی تقدیر می شوند
  • بایرن ابتدای بهار تصمیم می‌گیرد روبن و ریبری بمانند یا بروند
  • کاشانی: هفته آینده خبرهای خوبی برای هواداران داریم
  • تاج:کفپوش جدید را برای فوتسال آسیا در نظر گرفتیم
  • روسیه سفارت خود در صنعاء را تخلیه کرده است
  • زلزله 4.3 ریشتری هجدک را لرزاند
  • بیداد قحطی و وبا در یمن
  • فوتسال بانوان نفت روی هوا!
  • بازداشت ۵ کلاهبردار در حوزه مالیات
  • افتخاری: چشمم آب نمی‌خورد که مهاجم خوب داخلی جذب کنیم
  • جدایی مسعود شجاعی از پانیونیوس
  • حضور فعال‌تر احمدی‌نژاد در مجمع
  • آصفی: 1300 بلیط جام جهانی توسط ایرانی‌های خارج از کشور خریداری شده است
  • نظری‌جویباری: برای سال آینده می‌شود روی شفر برنامه‌ریزی کرد
  • خسروی: چرا داوران بین‌المللی در کلاس داوری کیش حاضر نشدند؟!
  • از کفپوش جدید سالن فوتسال رونمایی شد+ تصاویر
  • بانک‌ها یکی عوامل شرایط کنونی هستند
  • کناره‌گیری از لیگ قهرمانان تصمیم عجولانه‌ای است
  • ویسی در استقلال خوزستان ماندنی شد
  • فوتوتیتر: خرازی: پایگاه اجتماعی اصلاح طلبان در حال نزول است
  • ثبت حرکت در دنیای ژیمناستیک هم‌ عرض با کسب مدال است
  • مدیریت بحران در شهر تهران کارآیی ندارد
  • ناگفته‌های تکان‌دهنده از پشت پرده سند ۲۰۳۰
  • ارائه خدمت عمرانی به مددجویان کمیته امداد
  • برگزاری همایش پیشگیری از اعتیاد توسط کمیته امداد
  • حمایت کمیته امداد قرچک از 466 دانش آموز و دانشجو
  • قیمت طلا افزایش یافت
  • کشف 100 کیلوگرم حشیش در قم
  • افزایش قیمت نفت برنت
  • سید محمود رضوی: سازندگان مستند قائم مقام حرفه ای عمل کردند
  • تصمیم احمقانه ترامپ باعث اتحاد مسلمانان درباره فلسطین شد
  • دستور پوتین برای عقب‌نشینی نیروهای روس از سوریه
  • باران‌های اسیدی در مازندران
  • برکات ورود حضرت معصومه (س) به قم از منظر آیت الله مکارم
  • زلزله هجدک کرمان
  • 90 درصد مردم قصرشیرین هنوز زیر چادرند
  • تصاویر همسران با حجاب بازیکنان رئال مادرید
  • مبارزه علیه گرمایش جهانی
  • «غارت‌گران» بانک دی، «اختلاس‌گران»بانک سرمایه
  • رئال مادرید محکوم به قهرمانی در جام جهانی
  • خطر دمشق علیه ترکیه
  • افزایش ده برابری قیمت هتلها در روسیه !
  • سردار صابری جانشین فرمانده سپاه تهران شد
  • ما حق نداریم ناگهان عوارض خروج از کشور را افزایش دهیم
  • مهمترین اخبار فناوری اطلاعات «21 آذر 96 » در تهران پرس
  • فقط ۱۰گروه یارانه نقدی می‌گیرند
  • زلزله ۶.۲ ریشتری کرمان را لرزاند
  • تذکرات نمایندگان به مسئولان کشور
  • بنزین از اول دی ۱۵۰۰ تومان می‌شود
  • کشف بیش از یک میلیون نخ سیگار خارجی
  • هشدار جدی نماینده مجلس به دولت روحانی
  • تشکیل شرکت‌های توزیع کننده بنزین و گاز
  • مناطق مشکل‌دار موبایل کدامند؟
  • بازداشت گروه تروریستی در مسکو در آستانه سال نو
  • پیشنهاد مالی مناسب شرط جدایی بازیکنان پدیده
  • سفر فضانوردان آمریکایی به کره ماه
  • شدت زلزله تهران
  • بهره مندی مددجویان کمیته امداد از خدمات آموزش خانواده
  • شایسته‌ها به تیم ملی دعوت شوند
  • 3 میلیون خانه خالی در کشور وجود دارد