×

منوی بالا

منوی اصلی

دسترسی سریع

اخبار سایت

true
true

ویژه های خبری

true
    امروز  یکشنبه - ۲۶ آبان - ۱۳۹۸  
true
true
گزارش تاریخی| «کاپیتولاسیون» چه بود و چه تبعاتی برای رژیم شاه داشت؟


گروه تاریخ انقلاب خبرگزاری تهران پرس– “من نمی‌دانم دستگاه جبار از قرآن کریم چه بدی دیده است، از پناه به اسلام و قرآن چه ضرری برده است که اینقدر پافشاری برای محو اسم آن می‌‌کند. اگر پناه به قرآن و اسلام بیاورید، اجنبی به خود اجازه نمی‌دهد که از شما سند بردگی بگیرد؛ اجازه نمی‌دهد که مفاخر ملی و اسلامی شما پایمال شود. جدابودن ملت از هیأت حاکمه، برخوردار نبودن آنها از پشتیبانی ملت، این مصیبت‌ها را پیش می‌آورد. اکنون من اعلام می‌کنم که این رأی ننگین مجلسین مخالف اسلام و قرآن است، و قانونیت ندارد…” اینها بخشی از سخنان امام خمینی(ره) در جمع اقشار مردم و روحانیون در قم به تاریخ ۴ آبان ماه سال ۴۳ است که در آن از لایحه‌ای صحبت شد که مخالفت با آن تبعیدی ۱۴ ساله را برای ایشان در پی داشت. لایحه‌ای که بعدها به کاپیتولاسیون معروف شد. 

در دوران نخست‌وزیری «حسنعلی منصور» قانونی به مجلس شورای ملی برده شد که قرار بود براساس آن مستشاران آمریکا که در ایران خدمت می‌کردند از مزایای کنوانسیون وین برخوردار شوند. کنوانسیون وین که در ۱۹۶۱ میلادی در شهر وین به تصویب رسید و امروزه مورد توافق تقریباً تمامی کشورهای جهان است برای سفیران و مأموران کنسولی کشورهای خارجی مصونیت‌هایی را قائل می‌شود اما براساسا لایحه‌ای که منصور آن را به مجلس سنا برد قرار بود این مصونیت‌ها این بار به تمام مستشاران آمریکایی که در ایران کار می‌کردند داده می‌شد.

سابقه‌ی دادن امتیازات ویژه و مصونیت قضایی به اتباع بیگانه یا همان کاپیتولاسیون در ایران به دوران قاجار برمی‌گردد. پس از شکست فتحعلی شاه قاجار از قوای روسیه و انعقاد قرارداد ترکمنچای، امتیازات حقوقی و جزایی فراوانی به اتباع روسیه در ایران داده شد. براساس بند ۱۰ قرارداد ترکمنچای “اعلیحضرت پادشاه ممالک ایران برای دولت روس کما فی السابق این اختیار را مرعی می‌دارد که در هر جا که مصلحت دولت اقتضا کند کونسولها و حامیان تجارت تعیین نمایند و تعهد می‌کند که این کونسولها و حامیان تجارت را که هر یک زیاده از ده نفر اتباع نخواهد داشت فراخور رتبه ایشان مشمول حمایت و احترامات و امتیازات سازد…”

براساس قرارداد ترکمنچای، کاپیتولاسیون که تنها برای یک گروه کوچک دیپلمات وضع شده بود، به همه روس‌ها در ایران تعمیم داده می‌شد. با فروپاشی امپراتوری تزاری روسیه و تشکیل اتحاد جماهیر شوروی، با امضای قرارداد ایران و شوروی در ۹۱۲۱، عهدنامه ترکمنچای و حقوق کاپیتولاسیون برای شهروندان معمولی روسیه در ایران لغو شد. شوروی الغای این امتیازات را در سایر کشورها رعایت کرد. 

سید روح الله خمینی| امام خمینی(ره) ,

کاپیتولاسیون اولین‌بار در ایران بعد از انعقاد قرارداد ترکمنچای به اتباع دولت روسیه داده شد. این امتیازات تا زمان فروپاشی امپراتوری روسیه در ایران برقرار بود

در دوران ناصرالدین شاه نیز بعد از انعقاد معاهده پاریس میان دُوَل ایران و انگلستان در ۱۸۶۵ میلادی و از دست رفتن خاک هرات، انگلیسی‌ها همان امتیازاتی که دولت برای اتباع روس درنظر گرفته بود برای اتباع خودشان تقاضا کردند. براساس متن معاهده پاریس، “دولت ایران هم تعهد می‌کند که همان امتیازات و معافات در ممالک ایران به دولت انگلیس و نوکرها و رعایای آن داده خواهد شد که به دول کاملة الوداد و به نوکرها و رعایای ایشان داده می‌شود و همچنین دولت انگلیس و نوکرها و رعایای آن بهره‌یاب خواهند بود از همان احترام و اعتبار که به دول کاملة الوداد و به نوکرها و رعایای آنها داده می‌شود.”

در دوران پهلوی و با کاهش تدریجی نفوذ روسیه و انگلیس در ایران، اولین‌بار در سال ۱۳۲۲ علی سهیلی نخست‌وزیر وقت قراردادی یک ساله درباره «هیئت مستشاری نظامی ایالات متحده» امضا کرد و هدف این پیمان این بود که ارتش ایران بازسازی و مدرن شود. این پیمان در پایان هرسال تنها برای یک سال دیگر تمدید می‌شد.

در دوران ناصرالدین شاه نیز بعد از انعقاد معاهده پاریس میان دول ایران و انگلستان در ۱۸۶۵ میلادی و از دست رفتن خاک هرات توسط قاجاریه، انگلیسی‌ها همان امتیازاتی که دولت برای اتباع روس درنظر گرفته بود برای اتباع خودشان تقاضا کردند.

 

بعد از کودتای ۲۸ مرداد و کمک ایالات متحده به محمدرضا پهلوی برای بازگشت به سلطنت، مستشاران این کشور در بخش های مختلف از جمله نظامی و صنعتی افزایش یافت. ۲۸ اسفند ماه ۱۳۴۰ در دوره نخست وزیری علی امینی، سفیر آمریکا در تهران  نامه‌ای به وزارت خارجه ایران نوشت و خواستار بهره‌مندی کارمندان آمریکایی که در ایران کار می‌کردند از مزایای قرارداد وین شد: “شرایط موجود، وضعیت کارمندان مستشاری آمریکا را روشن نمی‌کند. برای حل این مسئله، پیشنهاد می‌شود که این کارمندان از مزایا و مصونیت‌های کارمندان اداری و فنی امضا شده در کنوانسیون سازمان ملل درباره روابط دیپلماتیک در تاریخ ۱۸ آوریل ۱۳۶۱ بهره مند شوند.”

دولت امینی به این درخواست سفارت آمریکا توجهی نکرد تا اینکه با استعفای وی و روی کارآمدن اسدالله علم در تاریخ ۲۰ اسفند ۱۳۴۰ وزارت خارجه به سفارت آمریکا پاسخ داد که به این امر رسیدگی خواهد شد. ۲۵ دی ۱۳۴۲ برابر با ۱۵ ژانویه ۱۹۶۴ دولت علم قانون اجازه استفاده مستشاران آمریکایی در ایران از مصونیت‌ها و معافیت‌های قرارداد وین را که برای کارمندان اداری و فنی نوشته شده بود به مجلس سنا برد. در واقع مستشاران آمریکایی عملا در استخدام دولت ایران بودند و مستقیما کارکنان آمریکایی یا وابستگان سفارت محسوب نمی‌شدند، ولی به تقاضای آمریکا، ایران آنها را هم ذیل کنوانسیون وین قرار داد.

سید روح الله خمینی| امام خمینی(ره) ,

یکی از تبعات تصویب کاپیتولاسیون ترور حسنعلی منصور عامل امضای این سند به‌دست جوانان موتلفه اسلامی بود

با روی کارآمدن حسنعلی منصور در اسفند، ۳ مرداد ۱۳۴۳ مجلس سنا قانون اجازه استفاده مستشاران آمریکایی از قرارداد وین درباره روابط سیاسی را تصویب کرد و به مجلس شورای ملی فرستاد. در مجلس شورا درباره این قانون بحث‌های زیادی شد تا اینکه با ۷۴ رای مثبت به تصویب رسید. 

با توجه به حساسیت‌های جامعه و همچنین مخالفت سابق علما و مردم با لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی که به الغای آن انجامید، تصویب کاپیتولاسیون در سکوت کامل خبری صورت پذیرفت. آیت‌الله فیض گیلانی از شاگردان امام خمینی درباره نحوه افشای سند تصثویب کاپیتولاسیون برای امام در مصاحبه‌ای با تهران پرس می‌گوید “شاه یک قانونی در مجلس تصویب کرده بود که تمام مستشاران آمریکایی که در ایران هستند اگر جنایتی مرتکب شدند و یک کسی را در خیابان مثلاً اذیت کردند و یا با ماشین زیر گرفتند یا هر جریانی پیش آمد، تنها دادگاه آمریکا می‌تواند وی را مجازات کند. قانونی وضع کرده بودند که تمام مستشاران آمریکایی در ایران مصونیت دارند و هر جرم و جنایتی در ایران مرتکب شوند، ایرانی­‌ها می­‌توانند در دادگاه آمریکا برای رسیدگی به آن کار شکایت کنند. درباره این مصونیت نه روزنامه‌ها چیزی نوشت و نه رادیو و تلویزیون آن زمان گفت که اینها این قانون را تصویب کردند ولی یکی از کارمندان مجلس که متدین بود این قانون و مصونیت مستشاران آمریکایی را یک نسخه پیدا کرد و کپی گرفت و آمد به امام خمینی نشان داد که اینها دارند چه کارهایی می­‌کنند.

امام آنجا متوجه شدند که در مجلس چه می­‌کنند چون سخنرانی­ها و مصوبات مجلس را نه روزنامه می­‌نوشت و نه رادیو و تلویزیون اعلام می­‌کرد و ما هم اینجا نفهمیدیم و بعد آن کارمند که آن نسخه مصونیت مستشاران آمریکایی را برای امام آورد، ایشان تصمیم گرفت علیه آنها سخنرانی کند.”

با افشای این سند امام خمینی در ۴ آبان ۱۳۴۳ سخنرانی تندی در دیدار روحانیون، طلاب، بازاریان و دانشگاهیان و اهالی قم و سایر شهرستانها علیه کاپیتولاسیون ایراد می‌کنند. ایشان امضای این سند را نه تنها از بین برنده عظمت ایران بلکه توهین به شاه و ارتش قلمداد می‌کنند: “ملت ایران را از سگ‌های آمریکا پست‌تر کردند. اگر چنانچه کسی سگ آمریکایی را زیر بگیرد، بازخواست از او می‌کنند؛ لکن، اگر شاه ایران یک سگ آمریکایی را زیر بگیرد باز خواست می‌کنند؛ و اگر چنانچه یک آشپز امریکایی شاه ایران را زیر بگیرد، مرجع ایران را زیر بگیرد، بزرگتر مقام را زیر بگیرد، هیچ کس حق‌تعرض ندارد!”

سخنان امام خمینی در روز ۴ آبان بازتاب گسترده‌ای در جامعه داشت. به گفته مرحوم حبیب‌الله عسگراولادی از اعضای هیات‌های مؤتلفه «آن روز تولد محمدرضای خائن بود و تمام نیروهای امنیتی برای حفظ او و برنامه‌ها در مرکز جمع شده بودند و از طرفی روز تولد صدیقه طاهره(س) بود و توجه مردم به حضرت معصومه(س) سبب شده بود قم نیز از جمعیت مملو باشد.»

متن سخنرانی امام  توسط گروهی از جوانان عضو هیات‌های مؤتلفه از روی نوار پیاده و شامگاه نهم آبان ماه در تهران و شهرستان‌ها تکثیر شد. رژیم که تجربه دستگیری امام در ۱۵ خرداد سال ۴۲ و همچنین مخالفت‌های ایشان با لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی را در سال ۴۱ داشت، فورا دست به کار شده و روز ۱۳ آبان امام خمینی در توافق دولت ایران و ترکیه به شهر بورسای این کشور تبعید شد. 

شاید بتوان یکی از اولین پس لرزه‌های این مصوبه را تبعید امام خمینی و شروع نهضت اسلامی دانست چراکه از بعد واکنش امام به کاپیتولاسیون، شاهد شکل‌گیری احزاب و گروه‌های مبارز و مسلح و غیرمسلح هستیم که برای هماهنگی مبارزات از سال ۴۴ راهی نجف می‌شدند. 

همچنین ترور حسنعلی منصور نخست‌وزیر وقت در اول بهمن ۱۳۴۳ در مقابل مجلس شورای ملی به‌دست جوانان موتلفه اسلامی از تبعات دیگر احساس سرخوردگی جامعه به دادن امتیازات زیاد به آمریکایی‌ها بود. قانون اجازه استفاده مستشاران نظامی امریکایی از بند دوم کنوانسیون وین، پس از پیروزی انقلاب اسلامی، در ۲۳ اردیبهشت ۱۳۵۸، توسط نظام جمهوری اسلامی ایران لغو شد.

انتهای پیام/

 

خبرگزاری تهران پرس را با جدیدترین و به روزترین اخبار دنبال نمایید

سردبیرتهران پرس

true
true
true
true

شما هم می توانید دیدگاه خود را ثبت کنید

- کامل کردن گزینه های ستاره دار (*) الزامی است
- آدرس پست الکترونیکی شما محفوظ بوده و نمایش داده نخواهد شد


true

Bolu Escort Çanakkale Escort Çankırı Escort/a> Çorlu Escort Edirne Escort Yalova Escort Uşak Escort Amasya Escort Ayvalık Escort Burdur Escort Çankırı Escort Çorum Escort Düzce Escort Edirne Escort Isparta Escort Kırşehir Escort Rize Escort Trabzon Escort Zonguldak Escort Çorum Escort Kırşehir Escort Adapazarı Escort